Later komt het alsnog. Bij je collega’s, thuis of pas in bed, wanneer je hoofd de dag opnieuw afspeelt en ineens precies weet welke zin je had willen zeggen. Dan krijgt woede de vorm van herkauwen, van gesprekken die je in gedachten overdoet, van een scherp antwoord dat uren te laat alsnog helder wordt.

Waarom woede ondergronds gaat

In het driemanschap angst, verdriet en woede is woede de emotie waar we het minst mee doen. In mijn praktijk komen in de intake angst en verdriet ruim aan bod. Als ik vraag naar boosheid of woede, hoor ik met grote regelmaat: ‘ik word nooit boos’. Ik geloof gerust dat iemand zichzelf zo ervaart. Maar dat wil niet zeggen dat er geen woede aanwezig is.

Woede heeft een andere lading dan verdriet en angst. Er zit beweging in. Woede wil overeind komen, iets aanwijzen en zeggen: dit klopt niet, dit wil ik niet, hier ga je over mijn grens. Die beweging maakt het spannend, omdat iedereen ergens wel weet dat woede zonder rem schade kan maken.

Bij angst, verdriet en boosheid delft boosheid daardoor gemakkelijk het onderspit. Angst krijgt de rol van beschermer, verdriet krijgt de rol van pijn die gedragen moet worden. Woede krijgt sneller het stempel ‘risico’. Als het goed is leren we al vroeg dat je bij verdriet getroost wordt en bij angst gerustgesteld. Ben je boos dan krijg je al snel de boodschap: ga maar naar je kamer afkoelen. Daardoor leer je als kind al om met je woede ondergronds te gaan.

De emotie die om een stevige positie vraagt

Woede heeft stevige positie nodig. Het zet je net iets rechter in je stoel, haalt de pleaser uit je stem en maakt duidelijk dat er iets op het spel staat. Je kaak spant aan, je borst komt naar voren, je stem wordt steviger, je blik wordt scherper en je armen en benen willen iets doen. Dát is de energie die nodig is om een grens te voelen en die grens ook te bewaken.

Die energie wordt spannend als je geleerd hebt dat harmonie belangrijker is dan jezelf laten gelden. Misschien werd boosheid vroeger bestraft, belachelijk gemaakt of genegeerd. Misschien kwam er afstand zodra je protesteerde. Misschien werd je pas veilig als je rustig bleef, begripvol bleef, redelijk bleef en jezelf aanpaste aan wat de ander aankon. Dan slaat je lichaam op dat woede een hoge prijs heeft en wordt boosheid onderdukken een gewoonte. Daarom verschijnt woede later in een verpakking. Het komt vermomd binnen als gespannen kaken, pijn, druk op de borst, onrust in de buik of vermoeidheid.

De bewaker naast woede

Angst en verdriet kunnen zwaar zijn, ontregelend zelfs. Toch worden ze innerlijk anders beoordeeld dan woede. Van woede vinden we dat het minder beheerst en minder sociaal aanvaardbaar is. Het brengt een impuls met zich mee om iets fels terug te zeggen, iets weg te duwen, een duidelijke grens te trekken of eindelijk te laten merken dat iemand te ver is gegaan.

Juist door die krachtige impuls wordt woede eerder verdacht gemaakt, door de buitenwereld en ook bij jou vanbinnen. Woede roept meteen een tweede reflex op: schaamte, schuld, schrik, de neiging om jezelf te corrigeren of de neiging om begrip te hebben voor de ander. Je merkt dat je boos bent en bijna direct volgt de innerlijke beweging om die boosheid weg te duwen, te verzachten, te verklaren of kleiner te maken. Woede heeft nog maar net z’n neus laten zien en er staat al een bewaker naast die zegt: nou, ik dacht het niet.

Binnen EAET, Emotional Awareness and Expression Therapy, is die snelle correctie interessant. De emotie is er, het lichaam reageert en bijna meteen komt er een innerlijke strijkbout overheen. We kijken naar wat er gebeurt als er even niet gestreken wordt. Dan komt er een veel rauwere boodschap tevoorschijn: dit raakte mij, wat mij overkwam was niet eerlijk en niet rechtvaardig.

Bang voor boos

Angst voor woede – ik zeg vaak: bang voor boos – gaat meestal over wat je vreest dat woede zal aanrichten. Misschien ben je bang dat je de goede woorden niet hebt en dat je iemand kwetst, dat je jezelf verliest en alle remmen losgooit en dat de relatie voorgoed verstoord raakt. Het kan ook zijn dat je veel ervaring hebt als ontvanger van woede, bijvoorbeeld in je kindertijd. Die woede is voor een kind vrijwel altijd destructief, juist omdat de machtsverhoudingen in jouw nadeel waren. De koppeling van woede aan gevaar is dan ook begrijpelijk.

Het begrip voor de woede van een ander kan een prachtige kwaliteit zijn. Maar je kunt je er ook achter verschuilen. Je kunt de jeugd van je ouder begrijpen, de stress van je partner, de onhandigheid van een collega of de beperkingen van een arts, terwijl je eigen lichaam intussen wacht op erkenning van jouw ervaring. Woede zegt dat jij jezelf mee mag rekenen, ook als je het begrijpt.

Daarom is woede in herstelwerk zo’n belangrijke emotie. Verdriet laat voelen wat pijn deed. Angst wijst naar wat je wilt voorkomen. Woede zet daar iets stevigers naast: dit was niet eerlijk en ik wil het anders. Alleen al die zin vanbinnen durven toelaten, kan iets rechtzetten wat lang scheef heeft gestaan.

Wat in je lichaam achterblijft

Als je je boosheid stelselmatig wegduwt, verdwijnt de energie ervan niet zomaar uit je lichaam. Die energie kan zich vastzetten als spanning, controle, vermoeidheid, innerlijke onrust, alertheid of een voortdurende neiging om situaties te blijven herkauwen. Je hoofd blijft zoeken naar een keurige verklaring, terwijl je lichaam al lang weet dat er iets te ver is gegaan.

In mindbodywerk weten we dat het lichaam meedoet. Woede activeert. Het brengt warmte, kracht, spierspanning, stem, adem en impuls. Als die activatie meteen wordt afgeremd, kan het zenuwstelsel in een dubbel signaal terechtkomen: er is energie om iets te doen en er is een impuls om dat tegen te houden. Die combinatie van gas geven en remmen kan uitputtend zijn.

Je lichaam kan zo jarenlang geleerd hebben om spanning vast te zetten, signalen te dempen, grenzen te negeren en door te gaan. Zo kan het zenuwstelsel gevoelig worden voor alles wat ingeslikt, afgeremd en onafgemaakt bleef. Woede is daarmee geen simpele ‘oorzaak van klachten’. Het is wel iets om serieus te onderzoeken, juist omdat het lichaam kan blijven reageren op wat jarenlang niet werd geuit.

Woede als onderdeel van herstel

Woede kent meer vormen dan felheid of gegrom; net als verdriet kent het vele gradaties. In woede zit leven, energie. Het omvat de wens om overeind te blijven tussen de behoeften, verwachtingen en gevoeligheden van anderen. Het geeft steun aan de weigering om jezelf steeds maar weer aan te passen. Woede brengt je terug naar de simpele waarheid dat jij ook meetelt, met je grenzen, je voorkeuren, je stem en je lichaam. Bij chronische (pijn)klachten merken we dat het ervaren van je grenzen je zenuwstelsel tot rust kan brengen en dat levert meer veiligheid op, meer veiligheid bij jezelf. Dat vermindert klachten.

Woede vraagt om volwassen begrenzing

Woede verdient serieuze aandacht. En nee, het hoort niet over iemand heen gestort te worden. Daar gaat het mis in ons denken over boosheid. We doen alsof er maar twee smaken zijn: inslikken of ontploffen. Dat is kinderachtig gedacht en ook onwaar. Een volwassen mens kan woede voelen en er een volwassen vorm voor vinden.

Het kan al goed zijn om in jezelf eerlijk te zeggen: ik ben woedend. Voluit. Je hoeft er geen scène om te maken en niemand hoeft overspoeld te worden met alles wat jarenlang is opgekropt. Woede kan gerust aanwezig zijn zonder alles kapot te maken.

Daar zit het volwassen werk. Woede voelen is één ding, het een vorm geven is iets anders. Een grens bewaken vraagt timing, taal, dosering en het vermogen om bij jezelf te blijven wanneer er spanning in het contact ontstaat.

Begeleiding en oefening

Alles eruit gooien kan opluchten. Maar opluchting geeft nog geen oplossing. Woede die over iemand heen dendert, kan nieuwe schade maken en oude patronen herhalen. De waarde zit in het moment waarop je boosheid herkent terwijl je nog keuze hebt. Dan kun je het gebruiken voor iets goeds: een heldere zin, een duidelijke grens, een keuze om afstand te nemen of een gesprek waarin je overeind blijft. Liefst op een manier waarop je jezelf later nog recht in de ogen kunt kijken.

Dat vraagt begeleiding en oefening, zeker als woede lang verbonden is geweest met schaamte, schuld, angst voor afwijzing of herinneringen aan destructieve boosheid van anderen. In het werk dat ik doe is boosheid vaak de emotie die beweging brengt in wat vastzat. Boosheid mag gevoeld worden en in een veilige setting onderzocht en geuit worden. Daarmee leer je dat je je grenzen kunt bewaken en beter voor jezelf kunt zorgen. En je zult merken dat je relaties niet alleen behouden kunnen blijven, maar zelfs verbeteren.

*Het Engelse woord ‘anger’ omvat zowel boosheid als woede en dekt daardoor beter wat ik in deze blog bedoel. In het Nederlands wissel ik beide woorden af, omdat wat ik beschrijf ergens tussen boosheid en woede beweegt.

Het bericht Woede*, de emotie die er niet mag zijn verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Als je aanhoudende klachten hebt is het helaas herkenbaar dat rust nemen vaak helemaal geen rust geeft. Je lichaam lijkt juist harder aan de bel te trekken. Dat is hartstikke lastig. Je doet eindelijk wat iedereen adviseert: rust nemen, luisteren naar je lichaam, minder over je grenzen gaan. En dan voelt het alsof je lichaam daar geen raad mee weet. Maar er zit logica achter.

Je lichaam is nog aan het afschakelen

Afschakelen is voor een lichaam dat last heeft van aanhoudende klachten een stevige klus. Als je lichaam lange tijd onder druk heeft gestaan, schakelt het meestal niet meteen naar rust zodra je stopt met bewegen, werken of zorgen. Je zenuwstelsel kan nog in de stand staan waarin het aan het scannen is: is er gevaar, komt er nog iets, moet ik alert blijven? Dat gebeurt grotendeels buiten je bewuste controle om. Je kunt op de bank zitten met een deken over je heen, terwijl je systeem intern nog bezig is met beveiligen. Je hoofd weet: ik ben thuis, ik kan rust nemen. Maar je zenuwstelsel registreert vooral dat de druk wegvalt. Daardoor kan er ruimte komen voor signalen die je eerder wegdrukte. Maar ook kan het zijn dat je systeem juist extra alert is geworden op de overgang naar rust.

Daar komt bij dat stresschemie echt niet op commando verdwijnt. Adrenaline en cortisol zakken niet omdat jij gaat liggen. Spierspanning lost niet meteen op zodra de agenda leeg is. Een ademhaling die dagenlang hoog zat, vindt niet vanzelf een rustig ritme. Daardoor kan rust nemen onprettig voelen. Alsof alles wat strak gehouden werd ineens begint te trillen. Ontspanning kan voelbaar worden als onrust, trilling, moeheid, emotie of pijn. Rust nemen kan daardoor aanvoelen als verslechtering, terwijl je systeem bezig is met terugschakelen.

Rust kan beladen zijn

Rust klinkt vriendelijk, maar voor je zenuwstelsel kan rust een andere betekenis hebben, vooral na een periode met pijn, ziekte, uitputting, stress of onzekerheid.

Als klachten eerder sterker werden na inspanning, kan rust beladen raken. Je systeem herkent het patroon: eerst doorgaan, daarna instorten. Daardoor kunnen de bank, het bed, de zondagmiddag of de eerste vakantiedag al een voorspeller worden van klachten. Dat gebeurt buiten je bewuste denken om. Je hebt geen angstige gedachte nodig om toch een lichamelijke reactie te krijgen. Het zenuwstelsel werkt op basis van eerdere ervaringen, legt verbanden en probeert je vóór te zijn.

Voor mensen met long covid, ME/CVS, fibromyalgie, migraine, POTS-achtige klachten of chronische pijn kan dit extra sterk spelen. Er is dan al ervaring met terugslag, PEM, crashes of dagen waarin het lichaam ineens veel minder aankan. De bank kan gaan voelen als het voorportaal van achteruitgang of ‘de klap’.

Predictive Processing (ook wel Predictive Coding genaamd) is hierbij een belangrijk begrip. Je brein verwerkt lichaamssignalen niet als losse meetgegevens. Het voorspelt voortdurend wat waarschijnlijk gaat gebeuren, op basis van eerdere ervaringen. Als eerdere rustmomenten gekoppeld raakten aan pijn, uitputting of paniek, kan je systeem die verwachting meenemen naar het volgende rustmoment. Zo kan rust een seintje worden: nu komt de rekening.

Stilte maakt lichaamssignalen sterker

Het is gebruikelijk dat je bij aanhoudende klachten je lichaam nauwkeuriger gaat volgen. Je merkt sneller of je hartslag hoog is, je adem stokt, je benen zwaar zijn of je hoofd helder blijft. Die focus is logisch als je lichaam lange tijd onvoorspelbaar heeft gereageerd. Overdag is er ruis en dus afleiding. Je reageert op berichten, denkt na over eten, voert een gesprek, kleedt jezelf aan, gaat naar buiten, komt weer thuis en gaat nog even door. Al die activiteit geeft je aandacht de mogelijkheid om zich op iets te richten.

Maar zodra het stil wordt, komt je binnenwereld dichterbij. Je gaat weer meer voelen. Een tinteling, druk op je borst, spanning in je keel of onrust in je buik krijgt meer aandacht. Je systeem gaat ermee aan het werk en slaat aan het controleren: wat betekent dit, moet ik opletten, moet ik iets doen? Je ligt op de bank, terwijl je zenuwstelsel vanbinnen aan het meten is in hoeverre het je moet beschermen. Dat meten kan spanning toevoegen aan wat je al voelt. En zo verandert rust van ‘even niets’ in een vergrootglas.

Rust opnieuw ervaren

Binnen de mindbody benadering draait herstel voor een belangrijk deel om het opdoen van nieuwe ervaringen van veiligheid. Het gaat om het opnieuw leren herkennen van signalen in je lichaam, met minder dreiging eromheen. Je slechter voelen wanneer je rust neemt kan daarmee een belangrijke ingang zijn. Het laat niet alleen zien dat rust voor je systeem een beladen ervaring is geworden, het betekent ook dat rust een andere betekenis kan en mag krijgen.

Begin klein. Kies een rustmoment waarop je niet meteen hoeft te beoordelen of het goed gaat. Ga maar zitten of liggen en laat je aandacht eerst naar de omgeving gaan: de kamer, het licht, een geluid, iets gewoons in je blikveld. Daarna kun je merken waar je lichaam contact maakt met de stoel, de bank of het matras. Op die manier geef je je systeem informatie over het huidige moment: ik ben hier, dit is nu.

Als er klachten opkomen, probeer ze dan niet meteen te controleren of weg te werken. Merk op wat er gebeurt, zonder er een conclusie van te maken. Een hogere hartslag, druk op je borst, onrust in je buik of zware benen hoeft niet direct te betekenen dat je achteruitgaat. Het kan ook betekenen dat je systeem de overgang naar rust nog spannend vindt. Laat dat er maar zijn, toon begrip naar je zenuwstelsel en geef het de tijd. Op die manier kan een nieuwe ervaring ontstaan rondom rust.

Je zenuwstelsel kan nieuwe verbanden leggen

Het verwarrende aan chronische klachten is dat het lichaam heel echt kan reageren op situaties die op zichzelf veilig zijn. Rust, een wandeling, eten, zonlicht, een gesprek, inspanning, stilte. Het zenuwstelsel kan aan al die ervaringen een betekenis hebben gekoppeld. Dat systeem is gelukkig leerbaar en kan altijd leren nieuwe verbanden te leggen.

Rust kan weer rust worden en stilte kan weer gewoon stilte worden. Een bank kan ook weer een fijne plek worden waar je zit, leest, bijkomt of even niets hoeft. Dat ontstaat via herhaalde ervaringen waarin je lichaam merkt dat er een andere afloop mogelijk is. Eerst klein. Een paar minuten rust met iets minder controle. Momenten waarop je voelt: hm, dit is ongemakkelijk en ik hoef er nu geen alarm van te maken. Zo wordt rust langzaam minder beladen.

Het bericht Je slechter voelen als je rust neemt verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Interoceptie speelt een rol bij alles wat je voelt. Honger, dorst, pijn, vermoeidheid, spanning, misselijkheid, benauwdheid, een verhoogde hartslag of een knoop in je maag; het zijn allemaal ervaringen die voortkomen uit signalen vanuit het lichaam. Zonder interoceptie zou je geen idee hebben van wat er zich binnenin afspeelt. Toch is interoceptie geen strak registratiesysteem dat objectief doorgeeft wat er gebeurt. De signalen die vanuit het lichaam binnenkomen zijn vaak vaag, onvolledig en voor velerlei uitleg vatbaar. Het brein probeert voortdurend te begrijpen wat die signalen betekenen. Daarbij gebruikt het eerdere ervaringen, verwachtingen, herinneringen en alles wat het in het verleden heeft geleerd. Dat proces verloopt zo vliegensvlug dat we alleen de uitkomst ervaren.

Een voorbeeld: stel dat je op vakantie bovenaan een steile bergpas staat. Je kijkt uit over een indrukwekkend landschap, je voelt je hart sneller kloppen en merkt een lichte spanning in je buik. Diezelfde lichamelijke sensaties kunnen ook optreden wanneer je een spannend telefoontje verwacht of in een wachtkamer zit voor een medisch onderzoek. Het lichaam produceert vergelijkbare signalen. Maar door de situatie verandert de betekenis en daarmee de ervaring. Op de berg is het: ‘wauw, wat een fantastisch moment’, in de wachtkamer ‘ik hoop maar dat het goed nieuws is’.

Interoceptie en lichamelijke signalen

Op het moment dat je dit leest, ontvangt je brein informatie uit je spieren, gewrichten, organen, bloedvaten, ademhalingssysteem en immuunsysteem. Een groot deel daarvan bereikt je bewustzijn nooit. En dat is maar goed ook. Want wanneer je ieder signaal bewust zou ervaren, zou er nauwelijks ruimte overblijven voor iets anders. Je brein schat voortdurend in welke signalen aandacht verdienen en welke op de achtergrond kunnen blijven.

Dat principe herken je waarschijnlijk ook buiten je lichaam. Zodra je op zoek bent naar een bepaald automodel, lijkt dat model ineens overal rond te rijden. Zodra iemand in je omgeving zwanger is, zie je overal kinderwagens. We noemen dat ‘selectieve perceptie’: je aandacht verandert en daardoor verandert ook wat je opmerkt. Bij lichamelijke signalen werkt dat niet anders.

Wanneer een bepaald symptoom veel betekenis krijgt, verschuift de aandacht steeds vaker naar dat gebied. Een hartslag die jarenlang volledig op de achtergrond aanwezig was, wordt ineens iets wat je meerdere keren per dag opmerkt. Een licht gevoel in je hoofd, een steekje in je rug of een verandering in je ademhaling krijgt meer gewicht dan voorheen. Dat gebeurt allemaal niet bewust, het is een normaal leerproces van het zenuwstelsel.

Interoceptie bij chronische klachten

Na een blessure, een ziekteperiode of een periode van langdurige klachten kan het systeem steeds alerter worden op lichamelijke veranderingen. Het brein heeft geleerd dat bepaalde signalen extra aandacht verdienen en gaat ze daardoor sneller opmerken. Je wordt je hyperbewust van je sensaties of klachten.

Iemand die ooit een ernstige voedselvergiftiging heeft gehad, kan enorm gefocust worden op iedere sensatie in de buik. Na een periode met hartkloppingen kan de aandacht sneller naar het hart gaan. Na maanden van vermoeidheid ontstaat er vaak een sterke gerichtheid op energieniveaus, lichamelijke belasting en herstel. En dat is ook belangrijk voor het brein: zo kan het er als de kippen bij zijn als er weer eens iets mis is.

Dus je zenuwstelsel probeert voortdurend voorspellingen te maken over wat relevant is. Daarbij gebruikt het eerdere ervaringen als referentiepunt. Wanneer bepaalde signalen lange tijd gekoppeld zijn geweest aan klachten, krijgt het systeem een grotere gevoeligheid voor die signalen.

Interoceptie en predictive processing werken op dit punt met elkaar samen. Het brein gebruikt eerdere ervaringen om voorspellingen te maken over wat er in het lichaam gebeurt (predictive processing) en interoceptie levert de signalen waarop die voorspellingen worden afgestemd.

Interoceptie en predictive processing

Vaak gaan we ervan uit dat er eerst een lichamelijk signaal ontstaat en dat het brein daarna registreert wat er gebeurt. Onderzoek laat echter een dynamischer beeld zien. Het brein voorspelt voortdurend welke signalen het verwacht tegen te komen en vergelijkt die voorspellingen met de informatie die vanuit het lichaam binnenkomt. Dat gebeurt de hele dag door.

Wanneer je een citroen ziet en je mond direct begint te reageren, ervaar je hoe sterk verwachtingen lichamelijke processen kunnen beïnvloeden. Het lichaam wacht niet rustig af totdat de eerste druppel citroensap je tong raakt. Het bereidt zich alvast voor. Datzelfde principe speelt een rol bij veel andere lichamelijke ervaringen.

Na verloop van tijd kunnen verwachtingen, eerdere ervaringen en lichamelijke signalen steeds sterker met elkaar verweven raken. Als je zenuwstelsel veel bezig is geweest met pijn, vermoeidheid of andere klachten, kan het daar steeds gevoeliger voor worden. Vergelijk het met een rookmelder die afgaat bij het vlammetje van een waxinelichtje.

Interoceptie en herstel

Met dat inzicht kun je anders naar klachten kijken. De vraag wat er precies misgaat in een bepaald lichaamsdeel wordt dan een stuk minder relevant dan de vraag hoe het brein en lichaam samenwerken bij het waarnemen en interpreteren van signalen. En juist omdat dit systeem voortdurend leert, kan het ook nieuwe ervaringen opdoen. Signalen die lange tijd gekoppeld waren aan ongerustheid, gevaar of achteruitgang kunnen geleidelijk een andere betekenis krijgen. Daarmee ontstaan ook nieuwe voorspellingen. En dat leerproces, die ’training van het brein’ speelt een belangrijke rol bij herstel.

Het bericht Interoceptie: waarom je lichaam zo aanwezig kan voelen verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Er kan iets op een scan staan, zoals slijtage, een uitstulping of een verandering aan een tussenwervelschijf, terwijl artsen toch aangeven dat dit niet voldoende verklaart waarom je zoveel klachten hebt. Dat is lastig, want je voelt namelijk wel degelijk pijn, vermoeidheid, duizeligheid, hoofdpijn, benauwdheid, darmklachten, spanning of uitputting. Je lichaam doet iets wat je niet verzint en waar je ook niet zomaar mee kunt stoppen.

De mindbody-benadering kan hierin een verklaring bieden en perspectief op herstel geven. Klachten worden serieus genomen als lichamelijke ervaringen. Je voelt tenslotte wat je voelt. De vraag wordt alleen breder gesteld: wat maakt dat het lichaam deze signalen blijft produceren, ook wanneer er geen duidelijke actieve schade of ziekte wordt gevonden die alles verklaart?

Klachten zijn niet altijd gerelateerd aan schade

We zijn gewend om klachten te begrijpen als een soort mechanisch probleem. Er is iets mis, dus er is pijn. En andersom: er is pijn, dus is er iets mis. Bij acute problemen klopt dat beeld behoorlijk goed. Een gebroken pols, een ontstoken wond of een verse blessure geeft pijn en vraagt om bescherming. Bij aanhoudende klachten wordt dat beeld minder duidelijk.

In de mindbody-benadering laten pijnwetenschappers zoals Ronald Melzack en Lorimer Moseley  zien dat pijn geen simpele afdruk is van wat er in weefsel gebeurt. Pijn is een beschermende ervaring die door het brein wordt opgebouwd op basis van informatie uit het lichaam, eerdere ervaringen, verwachting, context en inschatting van gevaar.

Dat kan complex klinken, maar je kent het principe in het dagelijks leven allang. Je kunt misselijk worden voor een spannend gesprek, hoofdpijn als je het te druk hebt. Je hart kan tekeergaan wanneer je schrikt, je krijgt buikkrampen voor een spannende presentatie. Je lichaam reageert dan op betekenis, herinnering en verwachting. Bij aanhoudende klachten kan datzelfde principe veel sterker aanwezig zijn. Het brein en zenuwstelsel kunnen bepaalde bewegingen, prikkels, plekken, momenten of gevoelens gaan zien als waarschuwing, waarna het lichaam echte klachten produceert.

‘Ja maar ik voel het echt’

Dat klopt, je klachten zijn ook echt. Juist daarom is deze uitleg belangrijk. De mindbody-benadering gaat er niet van uit dat klachten ingebeeld zijn. Het gaat er wel van uit dat echte lichamelijke reacties kunnen ontstaan vanuit beschermingsprocessen in het brein en zenuwstelsel. Dat is geen vaag psychologisch idee (wie gruwt niet van de uitdrukking ‘het zit tussen je oren’?), want het zenuwstelsel is onderdeel van je lichaam. Pijnnetwerken, stressreacties, spierspanning, hormonen, ademhaling, darmwerking en hartslag zijn allemaal lichamelijke processen.

Niemand noemt blozen nep omdat schaamte een rol speelt. Niemand noemt hoofdpijn of buikpijn ingebeeld omdat spanning een rol speelt. Bij aanhoudende klachten is het alleen lastiger te begrijpen, omdat de reactie langer blijft hangen en veel meer impact krijgt.

‘Ja maar bij mij begon het na een blessure’

Dat kan heel goed. Een mindbody-patroon begint lang niet altijd uit het niets. Een blessure, virusinfectie, operatie, periode van overbelasting, stressvolle gebeurtenis of heftige schrik kan het beginpunt zijn. Het lichaam heeft dan een duidelijke reden gehad om bescherming op te bouwen. Alleen kan die bescherming blijven doorlopen nadat het oorspronkelijke probleem niet meer de hele verklaring vormt.

Pain Reprocessing Therapy, bekend door het werk van Alan Gordon en verder onderzocht in onder meer de studie naar chronische rugpijn uit 2021, richt zich precies op dat punt: het brein leert opnieuw dat pijn niet automatisch gevaar betekent. Howard Schubiner werkt binnen de mindbody-benadering in dezelfde traditie met het idee dat lichamelijke klachten in stand kunnen blijven door aangeleerde beschermingspatronen, zeker wanneer medische oorzaken goed zijn onderzocht. Dat maakt de klacht niet minder lichamelijk. Het geeft juist een lichamelijke route om anders met de klacht te gaan werken.

‘Ja maar mijn scan liet iets zien’

Een scan kan belangrijke informatie geven. Binnen de mindbody-benadering wordt dat zeer serieus genomen. Ernstige aandoeningen moeten worden uitgesloten en alle klachten verdienen goed onderzoek. Alleen is een scan niet altijd een verklaring voor wat iemand voelt. Bij rugklachten is dat extra duidelijk. Slijtage, uitstulpingen en andere bevindingen komen veelvuldig voor bij mensen die daar geen pijn van hebben. Dat betekent dat een zichtbare verandering op een scan niet automatisch verklaart waarom iemand zoveel klachten heeft of waarom die klachten blijven bestaan.

De mindbody-benadering zegt daarom niet dat medische informatie weggewuifd kan worden. Integendeel. Maar het zegt ook dat we nauwkeuriger kunnen kijken: past wat er gevonden is echt bij het klachtenbeeld, de duur, de wisselingen en de gevoeligheid van het systeem.

‘Ja maar ik heb PEM’

PEM is een serieus en ingrijpend patroon waarbij het lichaam sterk kan reageren op inspanning, prikkels of belasting. Binnen de mindbody-benadering wordt dat serieus genomen en gezien als ‘tussen de oren’. Het is juist de vraag waarom een zenuwstelsel zo heftig blijft reageren op belasting, ook wanneer schade of ziekte niet voldoende verklaren waarom het systeem blijft vastlopen.

Juist bij PEM zie je hoe sterk een lichaam bescherming kan opbouwen en hoe voorzichtig, zorgvuldig en stap voor stap herstel benaderd moet worden.

De mindbody-benadering: het lichaam kan opnieuw leren

Een belangrijk uitgangspunt binnen de mindbody-benadering is het lerende vermogen van het zenuwstelsel. Een lichaam kan verbanden leggen en patronen versterken. Dat gebeurt bij vaardigheden, gewoontes, angstreacties en lichamelijke bescherming. Iemand die meerdere keren pijn krijgt bij bukken, kan al spanning opbouwen voordat de beweging begint.

Iemand die na inspanning een terugslag verwacht, kan al met verhoogde alertheid aan de activiteit beginnen. Iemand die voortdurend controleert of een klacht terugkomt, traint onbedoeld het systeem om signalen sneller op te merken. Met al die waarschuwingen die onbewust worden opgepikt, wordt het brein alerter, creëert het spanning en kan het pijn geven ter bescherming. Dat zijn geen bewuste processen, maar simpelweg logische aanpassingen van een systeem dat probeert te voorkomen dat je opnieuw in gevaar komt.

Herstel betekent bij de mindbody-benadering dat het lichaam nieuwe informatie nodig heeft. Kleine ervaringen waarin beweging, gevoel, rust, inspanning of emotie niet meteen als gevaar gelezen hoeven te worden. Dat gaat niet om stoer doorbuffelen of de strijd aangaan. Het vraagt een andere verhouding tot wat je voelt, met voldoende medische duidelijkheid, voorzichtigheid en herhaling.

Mindbody biedt een andere ingang

Voor iemand die nieuw is in deze manier van kijken, kan het idee van mindbody vreemd klinken. Zeker als je al lang hebt geleerd dat je lichaam kwetsbaar is, dat klachten betekenen dat je moet oppassen en dat elke sensatie een aanwijzing kan zijn dat er iets misgaat. Toch kan deze benadering juist rust brengen, omdat je klachten begrijpelijker worden. Je lichaam hoeft geen raadsel te blijven en je hoeft niet eindeloos te blijven zoeken naar schade die de hele puzzel verklaart.

De kern van de mindbody-benadering is wetenschappelijk verantwoord, zorgvuldig en eigenlijk vrij nuchter: wanneer artsen geen duidelijke actieve aandoening vinden die de klachten voldoende verklaart, kan het zinvol zijn om te kijken naar de rol van het brein en zenuwstelsel. En dat kan een ingang zijn naar herstel, wanneer je merkt dat je nieuwsgierig wordt naar deze manier van kijken.

Op deze site vind je veel informatie over de mindbody aanpak, een wetenschappelijk onderbouwde manier om te kijken naar centrale sensitisatie, chronische (pijn)klachten en SOLK. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht De mindbody-benadering: een andere kijk op aanhoudende klachten verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Belasting, spanning en sociaal isolement

Bij langdurige klachten draait veel om belasting en draagkracht. Het zenuwstelsel houdt (en dat gebeurt onbewust) voortdurend in de gaten hoeveel energie iets kost en hoeveel spanning ermee gepaard gaat. Dat gebeurt niet alleen bij lichamelijke inspanning, maar ook tijdens sociale interacties. Een gesprek voeren terwijl je al moe bent, opletten of je het allemaal nog kunt volgen, proberen aanwezig te blijven terwijl je systeem vanbinnen onrustig wordt: het vraagt allemaal regulatie van een zenuwstelsel dat vaak al langdurig overbelast is.

Sociale situaties kunnen daardoor steeds zwaarder gaan voelen. Het systeem registreert vermoeidheid, alertheid, overprikkeling en spanning en koppelt die ervaringen aan elkaar, zonder dat er een direct verband tussen hoeft te zijn. Wanneer het je lucht geeft als je je terugtrekt, leert het brein dat afstand houden helpt om energieverlies of verergering te beperken. En wat het brein leert, doet het vaker waardoor het patroon zich ongemerkt en ongewild versterkt. Hierdoor wordt je leefwereld langzaam maar zeker kleiner.

Het zenuwstelsel heeft verbinding nodig

Ieder menselijk zenuwstelsel heeft zich ontwikkeld in contact met anderen. Stephen Porges beschrijft hoe sociale veiligheid verweven is met de regulatie (het tot rust brengen) van het autonome zenuwstelsel. Zo heeft een kalme stem, een vertrouwd gezicht of het gevoel dat je nergens aan hoeft te voldoen, direct invloed op spanning, ademhaling, hartslag en waakzaamheid.

Bij chronische klachten valt door sociaal isolement een aantal van die regulerende momenten geleidelijk weg. Je gaat minder naar buiten, zegt vaker af en hebt zo minder sociale contacten. Daarbij speelt onbegrip een rol. Uitleg geven terwijl je zelf nauwelijks begrijpt waarom je lichaam zo reageert, kost gewoon energie. Hetzelfde geldt voor situaties waarin je tegen een muur van onbegrip stuit of als er – al dan niet subtiel – gesuggereerd wordt dat je je maar eens moet vermannen. En soms doen de situaties zich niet eens voor, maar is er wel de angst dat die zich gaan voordoen en dat weerhoud je om eropuit te gaan.

Door momenten als deze gaat je aandacht steeds verder naar binnen. Je wordt je hyperbewust van wat je lichaam je vertelt: signalen, spanning en klachten. Het zenuwstelsel krijgt steeds minder ervaringen waarin ontspanning, spontaniteit en verbondenheid centraal staan.

Sociaal isolement kan chronische klachten versterken

Daarnaast heeft langdurig sociale terugtrekking sterke invloed op de stressregulatie, ontstekingsactiviteit en gevoeligheid van je zenuwstelsel. Dat betekent dat sociaal isolement meer doet dan je sociale leven beperken. Het beïnvloedt ook de toestand van je systeem zelf.

Bij klachten zoals chronische pijn, long-covid, fibromyalgie en chronische vermoeidheid kan die voortdurende interne gerichtheid de gevoeligheid voor deze klachten verder vergroten. Het systeem blijft als het ware steeds dichter rondom de klachten cirkelen. De dag draait meer om rekening houden, monitoren, herstellen en beschermen. En zo merk je dat je naast energie ook een stuk levendigheid verliest.

Veiligheid en verbinding voor herstel

Herstel ontstaat in kleine stapjes; het zenuwstelsel verandert vooral via herhaalde positieve ervaringen. Bijvoorbeeld in een gesprek waarin je je niet groot hoeft te houden. Of even bij iemand zijn bij wie stilte geen probleem is of die niet iets van je klachten ‘vindt’. Samen even wandelen zonder doel of verwachting en de focus van je klachten afhalen. Merken dat er momenten kunnen zijn dat je lichaam even minder hard hoeft te werken. Het zijn dat soort ervaringen die kunnen helpen om je systeem langzaam weer opener en met meer vertrouwen te laten reageren op contact en aanwezigheid.

Als je leeft met chronische klachten vraagt dat zachtheid voor jezelf. Je terugtrekken kan in eerste instantie lijken op die zachtheid, maar kan leiden tot sociaal isolement. De neiging om eerst volledig beter te willen zijn voordat er weer ruimte komt voor verbinding is heel begrijpelijk. Maar het helpt je niet, integendeel. Een klein beetje echte veiligheid kan soms al meer regulatie geven dan uren proberen te herstellen in volledige afzondering.

Het bericht Sociaal isolement bij chronische klachten verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Dat voelt voor jou al snel als een signaal dat er iets niet goed gaat. In werkelijkheid past het bij een bekend leermechanisme: een extinction burst of in goed Nederlands een uitdovingspiek.

Wat er gebeurt in het systeem

Het zenuwstelsel leert door herhaling. Wanneer een reactie ergens toe leidt, wordt die reactie versterkt, bij herhaling kost het minder moeite en zo wordt hij verder versterkt. Zo leren we fietsen, rekenen en een muziekinstrument spelen. Maar het werkt zo ook voor interne processen zoals aandacht, interpretatie en lichamelijke respons. Dat betekent: zolang een patroon volgens het brein ‘werkt’ blijft het bestaan. Denk aan iemand met rugpijn die bij elke buiging direct stopt of terugdeinst. De pijn zakt dan iets, wat voor het brein bevestigt dat dit ‘werkt’. Daardoor ontstaat het patroon sneller en steeds automatischer, tot zelfs de verwachting van buigen al een reactie oproept.

Zolang dat stoppen iets oplevert, blijft het patroon zichzelf bevestigen. Op het moment dat iemand toch doorbeweegt en merkt dat de verwachte toename van pijn uitblijft, verandert dat effect. Het patroon verliest zijn functie, maar… het stopt niet meteen. Je ziet vaak eerst een tijdelijke toename in intensiteit: het systeem probeert nog één keer (of een tijdje) nadrukkelijk of de oude strategie toch resultaat oplevert.

Binnen de mindbody-literatuur wordt dit vaak geïllustreerd met eenvoudige voorbeelden. Je staat bij de balie van een hotel om uit te checken, er is niemand. Er is een bel waar je op kunt drukken om iemand op te roepen, je drukt erop, maar er gebeurt niets, dus je drukt nog een paar keer extra. Je probeert het nog eens, iets langer nadrukkelijker. Misschien zelfs wel echt vinnig. Pas als er dan echt niemand komt, laat je het los. Dat principe – eerst opschalen voordat iets dooft – zie je ook terug in hoe het brein met pijnsignalen omgaat.

Pijn in een normaal herstelproces

Na een blessure is pijn gewoon functioneel. Het beschermt en stuurt gedrag. Het zenuwstelsel leert dat bepaalde bewegingen risico geven en verhoogt de waakzaamheid. Dat is gewoon hoe het hoort om te kunnen genezen.

Wanneer het weefsel herstelt en iemand weer gaat bewegen, loopt het alarmsysteem daar vaak nog op achter. Het blijft een tijdje voorzichtig en reageert op basis van eerdere ervaringen, niet alleen op basis van wat er op dat moment gebeurt in het lichaam. Een beweging die in de acute fase pijnlijk was, kan opnieuw een stevige reactie oproepen terwijl er eigenlijk geen aanleiding meer voor is.

Die tijdelijke opschaling van pijn of spanning hoort bij het afbouwen van een beschermingspatroon. Het systeem heeft herhaalde veilige ervaringen nodig om zijn inschatting bij te stellen. In die fase kan het signaal nog even nadrukkelijk aanwezig zijn.

Uitdovingspieken in een mindbody traject

Bij aanhoudende (pijn)klachten gaat het al lang niet niet meer over herstellend weefsel, maar over een zenuwstelsel dat gewend is geraakt aan een bepaalde manier van reageren. Pijn, spanning en vermoeidheid zijn dan onderdeel geworden van een beschermingsstrategie die steeds opnieuw wordt geactiveerd.

In een mindbody traject verandert de manier waarop iemand daarmee omgaat. Er komt minder vermijding. Beweging en activiteit wordt weer opgepakt binnen veilige grenzen. Sensaties worden minder snel als dreigend geïnterpreteerd. De aandacht verschuift van controleren naar ervaren en verder naar ‘gewoon leven’.

Daarmee valt de ‘bekrachtiging’ van het oude patroon weg. Het brein krijgt minder bevestiging dat de alarmreactie nodig is. In die overgang kan het systeem tijdelijk sterker reageren. Eigenlijk omdat hij het niet gewend is en die vreemde situatie ook als onveilig beschouwt.

Dat zie je terug in een aantal typische verschijnselen die in de praktijk vaak worden herkend:

• Een plotselinge toename van pijn nadat iemand juist stappen heeft gezet met het aangaan van een activiteit of houding
• Klachten die zomaar van plek veranderen of zich uitbreiden zonder duidelijke lichamelijke verklaring
• Nieuwe sensaties die eerder niet aanwezig waren
• Een golf van twijfel of onrust precies op het moment dat er vooruitgang leek te zijn
• Een korte terugval na een periode van verbetering

Voor iemand die dit meemaakt voelt het alsof het lichaam protesteert of achteruitgaat. Vanuit het perspectief van leren en aanpassen zie je iets anders: het systeem test of het oude patroon nog nodig is. En of het nieuwe patroon veilig genoeg is.

Het spanningsveld in deze fase

Op dit punt is het altijd oppassen geblazen. Niet elke toename van klachten valt onder een uitdovingspiek. Er kan wel degelijk sprake zijn van overbelasting blijft bestaan, net als andere lichamelijke processen die aandacht vragen. Het verschil zit in de context en in het verloop.

Binnen een goed afgestemd traject wordt gekeken naar het geheel: hoe iemand beweegt, hoe er wordt omgegaan met sensaties, hoe het patroon zich ontwikkelt in de tijd. Op basis daarvan ontstaat onderscheid tussen een signaal dat bijsturing vraagt (toch misschien iets teveel gedaan) en een tijdelijke opschaling binnen een leerproces (je systeem is nog aan het wennen).

Wat helpt, is het besef dat het zenuwstelsel niet abrupt van strategie wisselt. Het bouwt af, probeert nog eens, en past zich dan pas aan. Die tussenfase kan intens aanvoelen, juist omdat het oude patroon nog één keer nadrukkelijk zichtbaar wordt.

Wat dit betekent voor herstel

Voor mensen met chronische pijn of klachten zoals long-covid, fibromyalgie of centrale sensitisatie is dit een cruciaal stuk om te begrijpen. Zonder deze context voelt zo’n fase als bewijs dat het niet werkt. Met deze context wordt het een herkenbaar moment in een proces van het brein opnieuw trainen.

Dat verandert niets aan hoe vervelend die fase kan zijn. Maar het maakt wel dat je anders kunt kijken naar wat er gebeurt, en dat er ruimte blijft om binnen veilige grenzen door te bewegen in plaats van je direct terug te trekken.

Herstel verloopt zelden in een rechte lijn. Het zenuwstelsel heeft tijd nodig om oude overtuigingen los te laten en nieuwe ervaringen te integreren. Daarin is het normaal dat de klachten soms weer even opvlammen.

Het bericht Uitdovingspieken (extinction bursts) als begrijpelijk onderdeel van mindbody herstel verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Maar PEM is er niet ineens in al zijn hevigheid. Het bouwt zich op: eerst is er wat uitputting na inspanning. Dat lijkt nog gewoon. Maar het zenuwstelsel is alert en voelt onveiligheid. In haar bescherming schiet ze door: het leidt tot een uitputting die niet meer in relatie staat tot de inspanning. Het kan even duren voordat je door hebt dat dat een vast patroon wordt en je voorzichtiger wordt. Je wordt alerter op signalen van je lichaam, je gaat rekenen, afwegen, vermijden, je activiteitenpatroon verkleinen…. Voor je het weet draait je leven om het voorkomen van de volgende klap.

Hoe de neerwaartse spiraal van PEM ontstaat

Je komt met PEM in een proces waarin de dreiging van een terugslag na inspanning steeds sterker wordt. Je gaat wandelingen uitstellen en afstellen, afspraken afzeggen, drukke situaties vermijden, je werk wordt je teveel. Vervolgens merk je dat je steeds prikkelgevoeliger wordt: licht en geluiden lijken steeds sterker binnen te komen en ook die ga je vermijden. Zelfs het denken verdwijnt in hersenmist, ook dat put uit. Je systeem reageert op vermeende dreiging met steeds strengere sancties. Alsof je leven stukje bij beetje onder curatele wordt gezet.

Bij PEM is pacing (het doseren van activiteit en plannen van rust) een poging om een ontregeld systeem niet verder op te jagen. En ja, rust kan hard nodig zijn. Begrenzen van wat je lichaam aan kan, kan hartstikke verstandig zijn. Want je lichaam negeren uit koppigheid of wanhoop eindigt zelden goed. Maar er ontstaat ook een ingewikkelde situatie. Want wat begon als zorgvuldigheid en zelfzorg kan verschuiven naar een bestaan dat volledig wordt ingericht rond het vermijden van iedere mogelijke activiteit omdat alles een terugslag kan veroorzaken. Pacing is dan eigenlijk verworden tot een leefstijl die alle leven uit je leven haalt. En je hartstikke eenzaam maakt.

Pacing als onderdeel van de neerwaartse spiraal van PEM

Zo kan een neerwaartse spiraal van PEM ontstaan die eruit ziet als verstandige aanpassingen, terwijl het werkelijke leven eigenlijk steeds strakker wordt ingesnoerd. Het leven wordt teruggebracht tot wat nét geen reactie oproept. De wereld wordt stiller, zwaarder en kleiner. Een donkere kamer kan dan de plek worden waar het lichaam nog enigszins tot rust komt. Tegelijk staat die kamer ook voor wat verdwenen is: bewegingsvrijheid, spontaniteit, deelname aan het leven en de maatschappij en een toekomstbeeld.

Dat is de keiharde realiteit van deze spiraal: bescherming en verlies raken met elkaar verstrengeld. Rust brengt niet alleen verlichting, maar verkleint ook je wereld. Met het vermijden van activiteit creëer je een gevoel van veiligheid, maar het verstevigt ook het idee dat activiteit gevaar inhoudt. Net zoals goed luisteren naar signalen van je lichaam houvast geeft, maar je ook hyperalert maakt voor elk lichamelijk signaal.

Het wordt dan belangrijk jezelf de vraag te stellen of pacing je leven nog dient, of dat het ongemerkt onderdeel is geworden van de neerwaartse spiraal van PEM.

De voorzichtige weg eruit

Roekeloosheid of haast om uit de neerwaartse spiraal van PEM te komen leidt zelden tot herstel. Het systeem forceren uit frustratie of wanhoop loopt meestal uit op een nieuwe crash. Maar herstel is ook niet te verwachten als je leven steeds kleiner wordt.

Er is een spoor naar buiten, maar dat vraagt voorzichtigheid. Voorzichtig betekent hier: met respect voor de realiteit van PEM. Kleine stappen, geen grootse plannen, geen activiteiten die het systeem overspoelen. Het start bij het opnieuw leren onderscheiden:

• Wat is op dit moment werkelijk te veel?
• Welke reactie hoort bij een normale lichamelijke grens?
• Welke activiteit herinnert me aan eerdere crashes?
• Welke gedachte houdt het systeem gevangen in voortdurende dreigingsverwachting?

Het leren van dat onderscheid vraagt tijd en aandacht. Het vraagt begeleiding die recht doet aan de lichamelijke ernst van PEM en tegelijk oog houdt voor processen in het zenuwstelsel die de dreiging vergroten.

Die eerste beweging naar buiten kan piepklein zijn. Het gaat niet om langer of vaker actief zijn, maar minder versmelten met de voorspelling van rampspoed. Je hoeft echt niet direct jezelf bloot te stellen aan meer prikkels. Wat wel helpt is letterlijk gaan voelen dat voortdurende waakzaamheid zelf ook bakken vol energie kost.

Pacing hoeft niet aan de kant, maar kan een andere rol krijgen: als een steunpunt dat meebeweegt met wat je aankunt. Het kan een hulpmiddel worden dat ruimte laat voor voorzichtig experimenteren. Zodat je mogelijkheden langzaam kunnen verschuiven van uitsluitend vermijden naar het opnieuw verkennen van draagkracht binnen de grenzen van jouw PEM.

Hoop op herstel

De angst en de daaropvolgende neerwaartse spiraal van PEM heeft vaak wortels in reële ervaringen van zware terugslag. Maar herstel kan alleen ontstaan als angst niet langer dominant is en ook nieuwsgierigheid er mag zijn. Net als het vermogen om signalen met lichtheid te volgen zonder direct de schrik om het hart te voelen.

Voor iemand die al lange tijd in een donkere kamer ligt kan dit heel ver weg voelen. En het is ook niet zo dat herstel zich snel inzet. De weg eruit begint vaak met veranderingen die nauwelijks zichtbaar zijn: een klein beetje meer rust in het zenuwstelsel, een pietsie minder dreiging rond activiteit of wat meer ruimte om waar te nemen zonder onmiddellijk te moeten ingrijpen.

In trajecten rond PEM wordt hoop wel eens verkeerd begrepen, alsof hoop betekent dat klachten verdwijnen door optimisme of wilskracht. Maar dat is het niet. Hoop is de bereidheid om de huidige situatie niet als definitief te beschouwen. Zelfs binnen een neerwaartse spiraal van PEM kan er ruimte ontstaan voor beweging. En dat kan vertrouwen geven in herstel.

Er zijn meer blogs met informatie die hierbij aansluiten. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht De neerwaartse spiraal van PEM: als bescherming doorschiet verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Binnen de bekende stressreacties van het zenuwstelsel worden meestal drie patronen genoemd: vechten, vluchten en verstarren (fight, flight en freeze). In de traumaliteratuur wordt daarnaast ook fawning beschreven. Je neigt daarbij sterk richting afstemming en geruststelling. Je aandacht verschuift naar de ander. Blikken, toon en kleine veranderingen in sfeer worden scherp geregistreerd. Je zenuwstelsel probeert de omgeving rustig te houden door mee te bewegen.

Dat kan zich uiten in gedrag zoals:

• snel instemmen met verzoeken

• verantwoordelijkheid voelen voor de sfeer in een gesprek

• spanningen, irritaties proberen te sussen

• sterk letten op hoe woorden of reacties kunnen overkomen

• het eigen standpunt naar de achtergrond laten verdwijnen

Deze reactie heeft als doel je eigen veiligheid te ondersteunen.

Een reactie die veiligheid probeert te bereiken

Je autonome zenuwstelsel scant voortdurend de omgeving. Het registreert signalen van veiligheid, spanning of dreiging. Dat proces verloopt grotendeels buiten je bewuste denken om.

In een omgeving waarin spanning aanwezig is en waarin confrontatie risico met zich meebrengt, kan aanpassen een effectieve manier worden om de situatie stabiel te houden. Je lichaam leert dat afstemmen rust brengt in je omgeving. Die ervaring wordt opgeslagen in het zenuwstelsel. Later kan dezelfde reactie automatisch verschijnen wanneer het systeem signalen oppikt die doen denken aan eerdere situaties.

Je aandacht gaat daardoor gemakkelijk naar buiten. Het registreren van anderen krijgt prioriteit. Het waarnemen van je eigen interne signalen raakt verder op de achtergrond.

De lichamelijke impact van voortdurend afstemmen

Wanneer je zenuwstelsel sterk gericht blijft op het monitoren van de omgeving, blijft het actief en alert. Je lichaam blijft luisteren of het ergens irritatie, spanning of afkeuring opmerkt. Die voortdurende alertheid kan lichamelijke spanning geven. Spieren blijven aangespannen, je ademhaling wordt oppervlakkiger en je energie raakt eerder op. Klachten zoals vermoeidheid, hoofdpijn, een drukkend gevoel op de borst of een onrustig lichaam passen bij een systeem dat lang in waakstand staat.

In mindbody trajecten herken ik dit patroon geregeld. De fawning stressreactie vormt regelmatig onderdeel van een breder geheel waarin het zenuwstelsel veiligheid probeert te organiseren.

Een systeem dat vooral naar buiten luistert raakt minder vertrouwd met interne signalen, waardoor grenzen minder duidelijk worden gevoeld. Spanning kan zich daardoor langere tijd ophopen.

Zicht krijgen op het patroon

Inzicht in de fawning stressreactie kan je kijk op je eigen gedrag veranderen. Het laat zien hoe je zenuwstelsel bescherming probeert te organiseren. Vanuit dat inzicht kan er ruimte ontstaan voor onderzoek.

• Wat gebeurt er in mijn lichaam wanneer ik automatisch instem?
• Welke signalen in mijn lijf merk ik op wanneer de sfeer in een gesprek verandert?
• Waar voel ik spanning wanneer iemand ontevreden reageert?

Als je je hier steeds meer bewust van wordt, groeit opnieuw contact met je eigen systeem. Je zenuwstelsel kan ervaren dat je binnenin kunt blijven voelen terwijl er ook contact met anderen is. Daarmee ontstaat geleidelijk meer bewegingsruimte in situaties waarin je voorheen vooral op fawning aangewezen was.

Op deze site vind je veel informatie over de mindbody aanpak, een wetenschappelijk onderbouwde manier om te kijken naar centrale sensitisatie, chronische (pijn)klachten en SOLK. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht Fawning: aanpassing als stressreactie van het zenuwstelsel verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Pacing is voor veel mensen met PEM een noodzakelijke vorm van zelfbescherming geworden. Wie een paar keer een zware terugslag heeft meegemaakt, gaat vanzelf alerter leven. De vragen poppen voortdurend op: kan ik dit wel doen, wordt het niet te veel, wat gebeurt er morgen of over twee dagen, wanneer betaal ik de rekening?

Die alertheid is goed te begrijpen, want PEM kan behoorlijk ontwrichtend zijn en angst oproepen. De verslechtering komt vaak pas uren of zelfs dagen na een activiteit en kan veel langer aanhouden dan (logischerwijs) verwacht. Daardoor wordt het lastig om precies te zien wat nu eigenlijk de oorzaak was. Een ogenschijnlijk kleine inspanning kan een flinke terugval geven. Vanuit dat perspectief voelt pacing als een manier om toch wat grip te houden op een leven dat hartstikke onvoorspelbaar is geworden.

Wat pacing kan betekenen voor stabiliteit

Het doseren van belasting – wat pacing is – kan echt helpen. Een ritme van activiteit en rust voorkomt dat het lichaam telkens opnieuw over de grens gaat. Het zenuwstelsel krijgt daardoor een rustiger en voorspelbaarder patroon, met minder grote pieken in belasting. Dat kan ruimte geven voor herstel.

De paradox van pacing bij PEM

Tegelijk zit hier een paradox. Pacing bij PEM vraagt voortdurend opletten: hoe voelt mijn lichaam, hoeveel energie is er vandaag, wat kan nog wel en wat niet? Voor een zenuwstelsel dat al sterk op bescherming (en dus alertheid) staat, verhoogt dat de interne spanningsboog. Elk signaal uit het lichaam wordt belangrijk. Vermoeidheid, spanning of een lichte toename van klachten worden nauwkeurig gevolgd en bepalen wat iemand daarna nog durft te doen.

Zo wordt ook meteen duidelijk hoe PEM werkt. Het alarmsysteem van het lichaam reageert op gewone of lichte belasting alsof er gevaar dreigt. Inspanning wordt door het zenuwstelsel gezien als iets dat moet worden afgeremd. Wanneer het dagelijks leven daarna vooral wordt ingericht rond vermijden en begrenzen, blijft het zenuwstelsel dezelfde les krijgen: activiteit is iets waar je voor moet oppassen.

De crux wordt dan duidelijk: pacing beschermt tegen terugval, maar kan tegelijk het alarmsysteem blijven voeden dat activiteit gevaarlijk is.

Pacing als eerste stap in herstel

Dat betekent niet dat pacing bj PEM verkeerd is. In veel situaties vormt het een belangrijke eerste stap. Een lichaam dat telkens in zware terugval belandt, heeft weinig ruimte om nieuwe ervaringen op te doen. Structuur en begrenzing kunnen dan juist rust en stabiliteit brengen.

De plek van pacing bij PEM in een langer herstelproces

Binnen een langer herstelproces moet pacing een andere plek krijgen. Het blijft zinvol om activiteiten goed te doseren, maar er kan tegelijk ruimte ontstaan om weer wat meer te doen. Het lichaam kan gaandeweg merken dat bewegen of iets ondernemen niet automatisch tot een terugslag leidt. Activiteit hoeft dan niet meer meteen als gevaar te voelen.

Ook de aandacht verandert in de loop van herstel. In het begin gaat veel energie naar controleren en begrenzen. Later komt er weer ruimte om dingen gewoon te doen en te ervaren. Een wandeling is weer een wandeling. Een gesprek is contact. Een taak hoort weer bij het gewone leven.

Nieuwe ervaringen opdoen

Herstel bij PEM vraagt daarom om meer dan alleen goed met energie omgaan. Het zenuwstelsel moet ook opnieuw ervaren dat activiteit niet automatisch tot problemen leidt. Het alarmsysteem hoeft niet voortdurend op scherp te staan.

Pacing kan in dat proces zinvol zijn, maar dan wel als hulpmiddel en niet als permanente leefregel. Het kan in de eerste fase rust en stabiliteit brengen. Vanuit die basis kan het lichaam stapsgewijs weer wennen aan activiteit, zodat bewegen en deelnemen aan het dagelijks leven langzaam weer vanzelfsprekend worden.

Op deze site vind je veel informatie over de mindbody aanpak, een wetenschappelijk onderbouwde manier om te kijken naar centrale sensitisatie, chronische (pijn)klachten en SOLK. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht Pacing bij PEM: noodzaak of valkuil? verscheen eerst op Praktijk MindBody.

(Onder aan deze blog heb ik een aantal Veelgestelde Vragen over centrale sensitisatie opgenomen)

Centraal zenuwstelsel wordt steeds gevoeliger

Centrale sensitisatie gaat over het centrale zenuwstelsel. Dat is het systeem dat voortdurend informatie verzamelt vanuit je lichaam en je omgeving, en dat inschat of iets veilig of onveilig is. Het werkt als een lerend systeem dat eerdere ervaringen meeneemt in nieuwe inschattingen. Dit systeem kan in de loop van de tijd gevoeliger worden. Dat gebeurt vaak na periodes waarin er veel van je gevraagd is, lichamelijk of emotioneel. Pijn, ziekte, stress, spanning of ingrijpende gebeurtenissen kunnen daarin een rol spelen.

Wanneer het zenuwstelsel lang alert is geweest, kan die alertheid blijven hangen. Het systeem reageert dan sneller en sterker. Prikkels die eerder geen probleem waren, kunnen nu onprettig of pijnlijk aanvoelen. Bestaande klachten kunnen intenser worden of zich uitbreiden. Andere klachten kunnen opkomen. Je kunt het zien als een autoalarm die normaalgesproken afgaat bij een inbraak, maar gevoeliger is geworden, alerter, en nu al afgaat bij een zuchtje wind. Het alarm gaat echt af. Alleen de gevoeligheid van het systeem is veranderd.

Welke klachten passen bij centrale sensitisatie?

Centrale sensitisatie kan zich op veel verschillende manieren uiten. Pijn is de klacht die het vaakst wordt genoemd, maar het beeld is meestal breder. Mensen kunnen last hebben van vermoeidheid, een zwaar of overbelast gevoel in het lichaam, concentratieproblemen, duizeligheid, tintelingen of een verhoogde gevoeligheid voor licht, geluid, geur of aanraking. Ook darmklachten, hoofdpijn, spierpijn en een gevoel van voortdurende alertheid worden regelmatig gezien.

De klachten verschillen van persoon tot persoon. Het ene lichaam reageert vooral met pijn, terwijl bij iemand anders vermoeidheid, overprikkeling of duizeligheid meer op de voorgrond staat. Wat deze klachten gemeen hebben, is dat het zenuwstelsel signalen sterker kan gaan verwerken en interpreteren dan voorheen.

Dat betekent niet dat de klachten ingebeeld zijn. De ervaringen zijn echt en voelbaar. Centrale sensitisatie beschrijft een toestand waarin het zenuwstelsel signalen blijft afgeven die sterker of langduriger zijn dan je op basis van de huidige situatie zou verwachten. Hierdoor kunnen klachten langer aanhouden of gemakkelijker worden uitgelokt dan vroeger.

Betekent centrale sensitisatie dat het tussen je oren zit?

Het idee van centrale sensitisatie kan lastig zijn. Want je voelt duidelijk dat er iets aan de hand is en nu lijkt het alsof tegen je gezegd wordt dat je het zelf doet. Dat het ’tussen je oren zit’. Of dat er getwijfeld wordt aan wat je voelt. En tegelijk is het erg ingewikkeld te begrijpen waarom je lichaam zo blijft reageren. Dat kan twijfel oproepen, frustratie, onrust of boosheid. Of allemaal.

Je zenuwstelsel geeft signalen die voor jou voelbaar en aanwezig zijn. Centrale sensitisatie gaat over de manier waarop het zenuwstelsel signalen verwerkt. Het beschrijft een toestand waarin een systeem dat langdurig op scherp heeft gestaan, moeite heeft om terug te schakelen en klachten blijft geven, terwijl er daar eigenlijk geen aanleiding meer voor is.  Je klachten zijn dus geen verzinsel, geen aanstellerij en geen teken dat je je iets inbeeldt. Ze zijn het gevolg van een zenuwstelsel dat gevoeliger is geworden voor signalen uit het lichaam en de omgeving.

Ruimte voor herstel

Met dit in het achterhoofd kan voorzichtig wat ruimte voor een volgende stap ontstaan. Als een systeem gevoeliger kan worden, betekent dat ook dat het in de loop van de tijd weer andere ervaringen kan opdoen. Het helpt niet als je daar enorm je best voor gaat doen of als je denkt dat je je mindset moet veranderen. Het gaat om kleine, herhaalde ervaringen waarin je lichaam merkt dat het niet voortdurend op zijn hoede hoeft te zijn.

Herstel begint met begrijpen wat er speelt in je systeem, met leren milder te kijken naar je reacties en met stap voor stap weer vertrouwen opbouwen in wat je voelt en doet. Welke weg daarin passend is, verschilt per persoon.

Als je net hebt gehoord dat er bij jou sprake is van centrale sensitisatie, hoef je echt niet meteen alles te begrijpen of te veranderen. Laat het maar even landen. Je mag de tijd nemen om te ontdekken wat deze uitleg voor jou betekent, en wat een volgende stap zou kunnen zijn.

Veelgestelde vragen over centrale sensitisatie

Wat is centrale sensitisatie?

Centrale sensitisatie betekent dat het zenuwstelsel gevoeliger is geworden voor signalen uit het lichaam en de omgeving. Daardoor kunnen pijn, vermoeidheid en andere klachten sterker of langduriger worden ervaren.

Welke klachten passen bij centrale sensitisatie?

Klachten die regelmatig voorkomen zijn pijn, vermoeidheid, concentratieproblemen, duizeligheid, tintelingen en een verhoogde gevoeligheid voor licht, geluid, geur of aanraking. Ook hoofdpijn, darmklachten en een gevoel van voortdurende alertheid kunnen hierbij horen.

Kan centrale sensitisatie vermoeidheid veroorzaken?

Ja. Veel mensen met centrale sensitisatie ervaren naast pijn ook vermoeidheid, een laag energieniveau of een gevoel van uitputting. Het zenuwstelsel verwerkt voortdurend signalen en dat kan veel energie vragen.

Kan centrale sensitisatie duizeligheid geven?

Duizeligheid komt regelmatig voor bij centrale sensitisatie. Het zenuwstelsel verwerkt informatie uit het lichaam, evenwichtssysteem en de omgeving. Wanneer dat systeem gevoeliger is geworden, kunnen duizeligheidsklachten ontstaan of langer aanwezig blijven.

Is centrale sensitisatie hetzelfde als fibromyalgie?

Nee. Fibromyalgie is een naam voor een bepaald klachtenpatroon. Centrale sensitisatie is een proces waarbij het zenuwstelsel gevoeliger is geworden voor signalen uit het lichaam. Veel onderzoekers denken dat centrale sensitisatie een belangrijke rol speelt bij fibromyalgie, naast andere factoren die per persoon kunnen verschillen.

Is centrale sensitisatie gevaarlijk?

Centrale sensitisatie is op zichzelf geen gevaarlijke aandoening. De klachten kunnen wel ingrijpend en beperkend zijn. Het gaat om een verandering in de manier waarop het zenuwstelsel signalen verwerkt, niet om schade die steeds verder toeneemt.

Komt centrale sensitisatie vaker voor bij mensen die veel van zichzelf vragen?

Onderzoek laat zien dat mensen met centrale sensitisatie relatief vaak beschrijven dat ze gewend zijn door te zetten, verantwoordelijkheid te nemen en signalen van hun lichaam te negeren. Ook langdurige stress, ingrijpende gebeurtenissen of het voortdurend aanpassen aan anderen kunnen een rol spelen. Centrale sensitisatie ontstaat nooit door één oorzaak, maar deze factoren kunnen wel bijdragen aan een zenuwstelsel dat langdurig alert blijft.

Kun je herstellen van centrale sensitisatie?

Het zenuwstelsel blijft gedurende het leven veranderen en aanpassen. Veel mensen ervaren dat klachten kunnen afnemen wanneer het systeem minder gevoelig wordt en nieuwe ervaringen opdoet. De weg daarnaartoe verschilt per persoon.

Op deze site vind je veel informatie over de mindbody aanpak, een wetenschappelijk onderbouwde manier om te kijken naar centrale sensitisatie, chronische (pijn)klachten en SOLK. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht Centrale sensitisatie: klachten, symptomen en uitleg verscheen eerst op Praktijk MindBody.