Er kan iets op een scan staan, zoals slijtage, een uitstulping of een verandering aan een tussenwervelschijf, terwijl artsen toch aangeven dat dit niet voldoende verklaart waarom je zoveel klachten hebt. Dat is lastig, want je voelt namelijk wel degelijk pijn, vermoeidheid, duizeligheid, hoofdpijn, benauwdheid, darmklachten, spanning of uitputting. Je lichaam doet iets wat je niet verzint en waar je ook niet zomaar mee kunt stoppen.

De mindbody-benadering kan hierin een verklaring bieden en perspectief op herstel geven. Klachten worden serieus genomen als lichamelijke ervaringen. Je voelt tenslotte wat je voelt. De vraag wordt alleen breder gesteld: wat maakt dat het lichaam deze signalen blijft produceren, ook wanneer er geen duidelijke actieve schade of ziekte wordt gevonden die alles verklaart?

Klachten zijn niet altijd gerelateerd aan schade

We zijn gewend om klachten te begrijpen als een soort mechanisch probleem. Er is iets mis, dus er is pijn. En andersom: er is pijn, dus is er iets mis. Bij acute problemen klopt dat beeld behoorlijk goed. Een gebroken pols, een ontstoken wond of een verse blessure geeft pijn en vraagt om bescherming. Bij aanhoudende klachten wordt dat beeld minder duidelijk.

In de mindbody-benadering laten pijnwetenschappers zoals Ronald Melzack en Lorimer Moseley  zien dat pijn geen simpele afdruk is van wat er in weefsel gebeurt. Pijn is een beschermende ervaring die door het brein wordt opgebouwd op basis van informatie uit het lichaam, eerdere ervaringen, verwachting, context en inschatting van gevaar.

Dat kan complex klinken, maar je kent het principe in het dagelijks leven allang. Je kunt misselijk worden voor een spannend gesprek, hoofdpijn als je het te druk hebt. Je hart kan tekeergaan wanneer je schrikt, je krijgt buikkrampen voor een spannende presentatie. Je lichaam reageert dan op betekenis, herinnering en verwachting. Bij aanhoudende klachten kan datzelfde principe veel sterker aanwezig zijn. Het brein en zenuwstelsel kunnen bepaalde bewegingen, prikkels, plekken, momenten of gevoelens gaan zien als waarschuwing, waarna het lichaam echte klachten produceert.

‘Ja maar ik voel het echt’

Dat klopt, je klachten zijn ook echt. Juist daarom is deze uitleg belangrijk. De mindbody-benadering gaat er niet van uit dat klachten ingebeeld zijn. Het gaat er wel van uit dat echte lichamelijke reacties kunnen ontstaan vanuit beschermingsprocessen in het brein en zenuwstelsel. Dat is geen vaag psychologisch idee (wie gruwt niet van de uitdrukking ‘het zit tussen je oren’?), want het zenuwstelsel is onderdeel van je lichaam. Pijnnetwerken, stressreacties, spierspanning, hormonen, ademhaling, darmwerking en hartslag zijn allemaal lichamelijke processen.

Niemand noemt blozen nep omdat schaamte een rol speelt. Niemand noemt hoofdpijn of buikpijn ingebeeld omdat spanning een rol speelt. Bij aanhoudende klachten is het alleen lastiger te begrijpen, omdat de reactie langer blijft hangen en veel meer impact krijgt.

‘Ja maar bij mij begon het na een blessure’

Dat kan heel goed. Een mindbody-patroon begint lang niet altijd uit het niets. Een blessure, virusinfectie, operatie, periode van overbelasting, stressvolle gebeurtenis of heftige schrik kan het beginpunt zijn. Het lichaam heeft dan een duidelijke reden gehad om bescherming op te bouwen. Alleen kan die bescherming blijven doorlopen nadat het oorspronkelijke probleem niet meer de hele verklaring vormt.

Pain Reprocessing Therapy, bekend door het werk van Alan Gordon en verder onderzocht in onder meer de studie naar chronische rugpijn uit 2021, richt zich precies op dat punt: het brein leert opnieuw dat pijn niet automatisch gevaar betekent. Howard Schubiner werkt binnen de mindbody-benadering in dezelfde traditie met het idee dat lichamelijke klachten in stand kunnen blijven door aangeleerde beschermingspatronen, zeker wanneer medische oorzaken goed zijn onderzocht. Dat maakt de klacht niet minder lichamelijk. Het geeft juist een lichamelijke route om anders met de klacht te gaan werken.

‘Ja maar mijn scan liet iets zien’

Een scan kan belangrijke informatie geven. Binnen de mindbody-benadering wordt dat zeer serieus genomen. Ernstige aandoeningen moeten worden uitgesloten en alle klachten verdienen goed onderzoek. Alleen is een scan niet altijd een verklaring voor wat iemand voelt. Bij rugklachten is dat extra duidelijk. Slijtage, uitstulpingen en andere bevindingen komen veelvuldig voor bij mensen die daar geen pijn van hebben. Dat betekent dat een zichtbare verandering op een scan niet automatisch verklaart waarom iemand zoveel klachten heeft of waarom die klachten blijven bestaan.

De mindbody-benadering zegt daarom niet dat medische informatie weggewuifd kan worden. Integendeel. Maar het zegt ook dat we nauwkeuriger kunnen kijken: past wat er gevonden is echt bij het klachtenbeeld, de duur, de wisselingen en de gevoeligheid van het systeem.

‘Ja maar ik heb PEM’

PEM is een serieus en ingrijpend patroon waarbij het lichaam sterk kan reageren op inspanning, prikkels of belasting. Binnen de mindbody-benadering wordt dat serieus genomen en gezien als ‘tussen de oren’. Het is juist de vraag waarom een zenuwstelsel zo heftig blijft reageren op belasting, ook wanneer schade of ziekte niet voldoende verklaren waarom het systeem blijft vastlopen.

Juist bij PEM zie je hoe sterk een lichaam bescherming kan opbouwen en hoe voorzichtig, zorgvuldig en stap voor stap herstel benaderd moet worden.

De mindbody-benadering: het lichaam kan opnieuw leren

Een belangrijk uitgangspunt binnen de mindbody-benadering is het lerende vermogen van het zenuwstelsel. Een lichaam kan verbanden leggen en patronen versterken. Dat gebeurt bij vaardigheden, gewoontes, angstreacties en lichamelijke bescherming. Iemand die meerdere keren pijn krijgt bij bukken, kan al spanning opbouwen voordat de beweging begint.

Iemand die na inspanning een terugslag verwacht, kan al met verhoogde alertheid aan de activiteit beginnen. Iemand die voortdurend controleert of een klacht terugkomt, traint onbedoeld het systeem om signalen sneller op te merken. Met al die waarschuwingen die onbewust worden opgepikt, wordt het brein alerter, creëert het spanning en kan het pijn geven ter bescherming. Dat zijn geen bewuste processen, maar simpelweg logische aanpassingen van een systeem dat probeert te voorkomen dat je opnieuw in gevaar komt.

Herstel betekent bij de mindbody-benadering dat het lichaam nieuwe informatie nodig heeft. Kleine ervaringen waarin beweging, gevoel, rust, inspanning of emotie niet meteen als gevaar gelezen hoeven te worden. Dat gaat niet om stoer doorbuffelen of de strijd aangaan. Het vraagt een andere verhouding tot wat je voelt, met voldoende medische duidelijkheid, voorzichtigheid en herhaling.

Mindbody biedt een andere ingang

Voor iemand die nieuw is in deze manier van kijken, kan het idee van mindbody vreemd klinken. Zeker als je al lang hebt geleerd dat je lichaam kwetsbaar is, dat klachten betekenen dat je moet oppassen en dat elke sensatie een aanwijzing kan zijn dat er iets misgaat. Toch kan deze benadering juist rust brengen, omdat je klachten begrijpelijker worden. Je lichaam hoeft geen raadsel te blijven en je hoeft niet eindeloos te blijven zoeken naar schade die de hele puzzel verklaart.

De kern van de mindbody-benadering is wetenschappelijk verantwoord, zorgvuldig en eigenlijk vrij nuchter: wanneer artsen geen duidelijke actieve aandoening vinden die de klachten voldoende verklaart, kan het zinvol zijn om te kijken naar de rol van het brein en zenuwstelsel. En dat kan een ingang zijn naar herstel, wanneer je merkt dat je nieuwsgierig wordt naar deze manier van kijken.

Op deze site vind je veel informatie over de mindbody aanpak, een wetenschappelijk onderbouwde manier om te kijken naar centrale sensitisatie, chronische (pijn)klachten en SOLK. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht De mindbody-benadering: een andere kijk op aanhoudende klachten verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Belasting, spanning en sociaal isolement

Bij langdurige klachten draait veel om belasting en draagkracht. Het zenuwstelsel houdt (en dat gebeurt onbewust) voortdurend in de gaten hoeveel energie iets kost en hoeveel spanning ermee gepaard gaat. Dat gebeurt niet alleen bij lichamelijke inspanning, maar ook tijdens sociale interacties. Een gesprek voeren terwijl je al moe bent, opletten of je het allemaal nog kunt volgen, proberen aanwezig te blijven terwijl je systeem vanbinnen onrustig wordt: het vraagt allemaal regulatie van een zenuwstelsel dat vaak al langdurig overbelast is.

Sociale situaties kunnen daardoor steeds zwaarder gaan voelen. Het systeem registreert vermoeidheid, alertheid, overprikkeling en spanning en koppelt die ervaringen aan elkaar, zonder dat er een direct verband tussen hoeft te zijn. Wanneer het je lucht geeft als je je terugtrekt, leert het brein dat afstand houden helpt om energieverlies of verergering te beperken. En wat het brein leert, doet het vaker waardoor het patroon zich ongemerkt en ongewild versterkt. Hierdoor wordt je leefwereld langzaam maar zeker kleiner.

Het zenuwstelsel heeft verbinding nodig

Ieder menselijk zenuwstelsel heeft zich ontwikkeld in contact met anderen. Stephen Porges beschrijft hoe sociale veiligheid verweven is met de regulatie (het tot rust brengen) van het autonome zenuwstelsel. Zo heeft een kalme stem, een vertrouwd gezicht of het gevoel dat je nergens aan hoeft te voldoen, direct invloed op spanning, ademhaling, hartslag en waakzaamheid.

Bij chronische klachten valt door sociaal isolement een aantal van die regulerende momenten geleidelijk weg. Je gaat minder naar buiten, zegt vaker af en hebt zo minder sociale contacten. Daarbij speelt onbegrip een rol. Uitleg geven terwijl je zelf nauwelijks begrijpt waarom je lichaam zo reageert, kost gewoon energie. Hetzelfde geldt voor situaties waarin je tegen een muur van onbegrip stuit of als er – al dan niet subtiel – gesuggereerd wordt dat je je maar eens moet vermannen. En soms doen de situaties zich niet eens voor, maar is er wel de angst dat die zich gaan voordoen en dat weerhoud je om eropuit te gaan.

Door momenten als deze gaat je aandacht steeds verder naar binnen. Je wordt je hyperbewust van wat je lichaam je vertelt: signalen, spanning en klachten. Het zenuwstelsel krijgt steeds minder ervaringen waarin ontspanning, spontaniteit en verbondenheid centraal staan.

Sociaal isolement kan chronische klachten versterken

Daarnaast heeft langdurig sociale terugtrekking sterke invloed op de stressregulatie, ontstekingsactiviteit en gevoeligheid van je zenuwstelsel. Dat betekent dat sociaal isolement meer doet dan je sociale leven beperken. Het beïnvloedt ook de toestand van je systeem zelf.

Bij klachten zoals chronische pijn, long-covid, fibromyalgie en chronische vermoeidheid kan die voortdurende interne gerichtheid de gevoeligheid voor deze klachten verder vergroten. Het systeem blijft als het ware steeds dichter rondom de klachten cirkelen. De dag draait meer om rekening houden, monitoren, herstellen en beschermen. En zo merk je dat je naast energie ook een stuk levendigheid verliest.

Veiligheid en verbinding voor herstel

Herstel ontstaat in kleine stapjes; het zenuwstelsel verandert vooral via herhaalde positieve ervaringen. Bijvoorbeeld in een gesprek waarin je je niet groot hoeft te houden. Of even bij iemand zijn bij wie stilte geen probleem is of die niet iets van je klachten ‘vindt’. Samen even wandelen zonder doel of verwachting en de focus van je klachten afhalen. Merken dat er momenten kunnen zijn dat je lichaam even minder hard hoeft te werken. Het zijn dat soort ervaringen die kunnen helpen om je systeem langzaam weer opener en met meer vertrouwen te laten reageren op contact en aanwezigheid.

Als je leeft met chronische klachten vraagt dat zachtheid voor jezelf. Je terugtrekken kan in eerste instantie lijken op die zachtheid, maar kan leiden tot sociaal isolement. De neiging om eerst volledig beter te willen zijn voordat er weer ruimte komt voor verbinding is heel begrijpelijk. Maar het helpt je niet, integendeel. Een klein beetje echte veiligheid kan soms al meer regulatie geven dan uren proberen te herstellen in volledige afzondering.

Het bericht Sociaal isolement bij chronische klachten verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Dat voelt voor jou al snel als een signaal dat er iets niet goed gaat. In werkelijkheid past het bij een bekend leermechanisme: een extinction burst of in goed Nederlands een uitdovingspiek.

Wat er gebeurt in het systeem

Het zenuwstelsel leert door herhaling. Wanneer een reactie ergens toe leidt, wordt die reactie versterkt, bij herhaling kost het minder moeite en zo wordt hij verder versterkt. Zo leren we fietsen, rekenen en een muziekinstrument spelen. Maar het werkt zo ook voor interne processen zoals aandacht, interpretatie en lichamelijke respons. Dat betekent: zolang een patroon volgens het brein ‘werkt’ blijft het bestaan. Denk aan iemand met rugpijn die bij elke buiging direct stopt of terugdeinst. De pijn zakt dan iets, wat voor het brein bevestigt dat dit ‘werkt’. Daardoor ontstaat het patroon sneller en steeds automatischer, tot zelfs de verwachting van buigen al een reactie oproept.

Zolang dat stoppen iets oplevert, blijft het patroon zichzelf bevestigen. Op het moment dat iemand toch doorbeweegt en merkt dat de verwachte toename van pijn uitblijft, verandert dat effect. Het patroon verliest zijn functie, maar… het stopt niet meteen. Je ziet vaak eerst een tijdelijke toename in intensiteit: het systeem probeert nog één keer (of een tijdje) nadrukkelijk of de oude strategie toch resultaat oplevert.

Binnen de mindbody-literatuur wordt dit vaak geïllustreerd met eenvoudige voorbeelden. Je staat bij de balie van een hotel om uit te checken, er is niemand. Er is een bel waar je op kunt drukken om iemand op te roepen, je drukt erop, maar er gebeurt niets, dus je drukt nog een paar keer extra. Je probeert het nog eens, iets langer nadrukkelijker. Misschien zelfs wel echt vinnig. Pas als er dan echt niemand komt, laat je het los. Dat principe – eerst opschalen voordat iets dooft – zie je ook terug in hoe het brein met pijnsignalen omgaat.

Pijn in een normaal herstelproces

Na een blessure is pijn gewoon functioneel. Het beschermt en stuurt gedrag. Het zenuwstelsel leert dat bepaalde bewegingen risico geven en verhoogt de waakzaamheid. Dat is gewoon hoe het hoort om te kunnen genezen.

Wanneer het weefsel herstelt en iemand weer gaat bewegen, loopt het alarmsysteem daar vaak nog op achter. Het blijft een tijdje voorzichtig en reageert op basis van eerdere ervaringen, niet alleen op basis van wat er op dat moment gebeurt in het lichaam. Een beweging die in de acute fase pijnlijk was, kan opnieuw een stevige reactie oproepen terwijl er eigenlijk geen aanleiding meer voor is.

Die tijdelijke opschaling van pijn of spanning hoort bij het afbouwen van een beschermingspatroon. Het systeem heeft herhaalde veilige ervaringen nodig om zijn inschatting bij te stellen. In die fase kan het signaal nog even nadrukkelijk aanwezig zijn.

Uitdovingspieken in een mindbody traject

Bij aanhoudende (pijn)klachten gaat het al lang niet niet meer over herstellend weefsel, maar over een zenuwstelsel dat gewend is geraakt aan een bepaalde manier van reageren. Pijn, spanning en vermoeidheid zijn dan onderdeel geworden van een beschermingsstrategie die steeds opnieuw wordt geactiveerd.

In een mindbody traject verandert de manier waarop iemand daarmee omgaat. Er komt minder vermijding. Beweging en activiteit wordt weer opgepakt binnen veilige grenzen. Sensaties worden minder snel als dreigend geïnterpreteerd. De aandacht verschuift van controleren naar ervaren en verder naar ‘gewoon leven’.

Daarmee valt de ‘bekrachtiging’ van het oude patroon weg. Het brein krijgt minder bevestiging dat de alarmreactie nodig is. In die overgang kan het systeem tijdelijk sterker reageren. Eigenlijk omdat hij het niet gewend is en die vreemde situatie ook als onveilig beschouwt.

Dat zie je terug in een aantal typische verschijnselen die in de praktijk vaak worden herkend:

• Een plotselinge toename van pijn nadat iemand juist stappen heeft gezet met het aangaan van een activiteit of houding
• Klachten die zomaar van plek veranderen of zich uitbreiden zonder duidelijke lichamelijke verklaring
• Nieuwe sensaties die eerder niet aanwezig waren
• Een golf van twijfel of onrust precies op het moment dat er vooruitgang leek te zijn
• Een korte terugval na een periode van verbetering

Voor iemand die dit meemaakt voelt het alsof het lichaam protesteert of achteruitgaat. Vanuit het perspectief van leren en aanpassen zie je iets anders: het systeem test of het oude patroon nog nodig is. En of het nieuwe patroon veilig genoeg is.

Het spanningsveld in deze fase

Op dit punt is het altijd oppassen geblazen. Niet elke toename van klachten valt onder een uitdovingspiek. Er kan wel degelijk sprake zijn van overbelasting blijft bestaan, net als andere lichamelijke processen die aandacht vragen. Het verschil zit in de context en in het verloop.

Binnen een goed afgestemd traject wordt gekeken naar het geheel: hoe iemand beweegt, hoe er wordt omgegaan met sensaties, hoe het patroon zich ontwikkelt in de tijd. Op basis daarvan ontstaat onderscheid tussen een signaal dat bijsturing vraagt (toch misschien iets teveel gedaan) en een tijdelijke opschaling binnen een leerproces (je systeem is nog aan het wennen).

Wat helpt, is het besef dat het zenuwstelsel niet abrupt van strategie wisselt. Het bouwt af, probeert nog eens, en past zich dan pas aan. Die tussenfase kan intens aanvoelen, juist omdat het oude patroon nog één keer nadrukkelijk zichtbaar wordt.

Wat dit betekent voor herstel

Voor mensen met chronische pijn of klachten zoals long-covid, fibromyalgie of centrale sensitisatie is dit een cruciaal stuk om te begrijpen. Zonder deze context voelt zo’n fase als bewijs dat het niet werkt. Met deze context wordt het een herkenbaar moment in een proces van het brein opnieuw trainen.

Dat verandert niets aan hoe vervelend die fase kan zijn. Maar het maakt wel dat je anders kunt kijken naar wat er gebeurt, en dat er ruimte blijft om binnen veilige grenzen door te bewegen in plaats van je direct terug te trekken.

Herstel verloopt zelden in een rechte lijn. Het zenuwstelsel heeft tijd nodig om oude overtuigingen los te laten en nieuwe ervaringen te integreren. Daarin is het normaal dat de klachten soms weer even opvlammen.

Het bericht Uitdovingspieken (extinction bursts) als begrijpelijk onderdeel van mindbody herstel verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Maar PEM is er niet ineens in al zijn hevigheid. Het bouwt zich op: eerst is er wat uitputting na inspanning. Dat lijkt nog gewoon. Maar het zenuwstelsel is alert en voelt onveiligheid. In haar bescherming schiet ze door: het leidt tot een uitputting die niet meer in relatie staat tot de inspanning. Het kan even duren voordat je door hebt dat dat een vast patroon wordt en je voorzichtiger wordt. Je wordt alerter op signalen van je lichaam, je gaat rekenen, afwegen, vermijden, je activiteitenpatroon verkleinen…. Voor je het weet draait je leven om het voorkomen van de volgende klap.

Hoe de neerwaartse spiraal van PEM ontstaat

Je komt met PEM in een proces waarin de dreiging van een terugslag na inspanning steeds sterker wordt. Je gaat wandelingen uitstellen en afstellen, afspraken afzeggen, drukke situaties vermijden, je werk wordt je teveel. Vervolgens merk je dat je steeds prikkelgevoeliger wordt: licht en geluiden lijken steeds sterker binnen te komen en ook die ga je vermijden. Zelfs het denken verdwijnt in hersenmist, ook dat put uit. Je systeem reageert op vermeende dreiging met steeds strengere sancties. Alsof je leven stukje bij beetje onder curatele wordt gezet.

Bij PEM is pacing (het doseren van activiteit en plannen van rust) een poging om een ontregeld systeem niet verder op te jagen. En ja, rust kan hard nodig zijn. Begrenzen van wat je lichaam aan kan, kan hartstikke verstandig zijn. Want je lichaam negeren uit koppigheid of wanhoop eindigt zelden goed. Maar er ontstaat ook een ingewikkelde situatie. Want wat begon als zorgvuldigheid en zelfzorg kan verschuiven naar een bestaan dat volledig wordt ingericht rond het vermijden van iedere mogelijke activiteit omdat alles een terugslag kan veroorzaken. Pacing is dan eigenlijk verworden tot een leefstijl die alle leven uit je leven haalt. En je hartstikke eenzaam maakt.

Pacing als onderdeel van de neerwaartse spiraal van PEM

Zo kan een neerwaartse spiraal van PEM ontstaan die eruit ziet als verstandige aanpassingen, terwijl het werkelijke leven eigenlijk steeds strakker wordt ingesnoerd. Het leven wordt teruggebracht tot wat nét geen reactie oproept. De wereld wordt stiller, zwaarder en kleiner. Een donkere kamer kan dan de plek worden waar het lichaam nog enigszins tot rust komt. Tegelijk staat die kamer ook voor wat verdwenen is: bewegingsvrijheid, spontaniteit, deelname aan het leven en de maatschappij en een toekomstbeeld.

Dat is de keiharde realiteit van deze spiraal: bescherming en verlies raken met elkaar verstrengeld. Rust brengt niet alleen verlichting, maar verkleint ook je wereld. Met het vermijden van activiteit creëer je een gevoel van veiligheid, maar het verstevigt ook het idee dat activiteit gevaar inhoudt. Net zoals goed luisteren naar signalen van je lichaam houvast geeft, maar je ook hyperalert maakt voor elk lichamelijk signaal.

Het wordt dan belangrijk jezelf de vraag te stellen of pacing je leven nog dient, of dat het ongemerkt onderdeel is geworden van de neerwaartse spiraal van PEM.

De voorzichtige weg eruit

Roekeloosheid of haast om uit de neerwaartse spiraal van PEM te komen leidt zelden tot herstel. Het systeem forceren uit frustratie of wanhoop loopt meestal uit op een nieuwe crash. Maar herstel is ook niet te verwachten als je leven steeds kleiner wordt.

Er is een spoor naar buiten, maar dat vraagt voorzichtigheid. Voorzichtig betekent hier: met respect voor de realiteit van PEM. Kleine stappen, geen grootse plannen, geen activiteiten die het systeem overspoelen. Het start bij het opnieuw leren onderscheiden:

• Wat is op dit moment werkelijk te veel?
• Welke reactie hoort bij een normale lichamelijke grens?
• Welke activiteit herinnert me aan eerdere crashes?
• Welke gedachte houdt het systeem gevangen in voortdurende dreigingsverwachting?

Het leren van dat onderscheid vraagt tijd en aandacht. Het vraagt begeleiding die recht doet aan de lichamelijke ernst van PEM en tegelijk oog houdt voor processen in het zenuwstelsel die de dreiging vergroten.

Die eerste beweging naar buiten kan piepklein zijn. Het gaat niet om langer of vaker actief zijn, maar minder versmelten met de voorspelling van rampspoed. Je hoeft echt niet direct jezelf bloot te stellen aan meer prikkels. Wat wel helpt is letterlijk gaan voelen dat voortdurende waakzaamheid zelf ook bakken vol energie kost.

Pacing hoeft niet aan de kant, maar kan een andere rol krijgen: als een steunpunt dat meebeweegt met wat je aankunt. Het kan een hulpmiddel worden dat ruimte laat voor voorzichtig experimenteren. Zodat je mogelijkheden langzaam kunnen verschuiven van uitsluitend vermijden naar het opnieuw verkennen van draagkracht binnen de grenzen van jouw PEM.

Hoop op herstel

De angst en de daaropvolgende neerwaartse spiraal van PEM heeft vaak wortels in reële ervaringen van zware terugslag. Maar herstel kan alleen ontstaan als angst niet langer dominant is en ook nieuwsgierigheid er mag zijn. Net als het vermogen om signalen met lichtheid te volgen zonder direct de schrik om het hart te voelen.

Voor iemand die al lange tijd in een donkere kamer ligt kan dit heel ver weg voelen. En het is ook niet zo dat herstel zich snel inzet. De weg eruit begint vaak met veranderingen die nauwelijks zichtbaar zijn: een klein beetje meer rust in het zenuwstelsel, een pietsie minder dreiging rond activiteit of wat meer ruimte om waar te nemen zonder onmiddellijk te moeten ingrijpen.

In trajecten rond PEM wordt hoop wel eens verkeerd begrepen, alsof hoop betekent dat klachten verdwijnen door optimisme of wilskracht. Maar dat is het niet. Hoop is de bereidheid om de huidige situatie niet als definitief te beschouwen. Zelfs binnen een neerwaartse spiraal van PEM kan er ruimte ontstaan voor beweging. En dat kan vertrouwen geven in herstel.

Er zijn meer blogs met informatie die hierbij aansluiten. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht De neerwaartse spiraal van PEM: als bescherming doorschiet verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Binnen de bekende stressreacties van het zenuwstelsel worden meestal drie patronen genoemd: vechten, vluchten en verstarren (fight, flight en freeze). In de traumaliteratuur wordt daarnaast ook fawning beschreven. Je neigt daarbij sterk richting afstemming en geruststelling. Je aandacht verschuift naar de ander. Blikken, toon en kleine veranderingen in sfeer worden scherp geregistreerd. Je zenuwstelsel probeert de omgeving rustig te houden door mee te bewegen.

Dat kan zich uiten in gedrag zoals:

• snel instemmen met verzoeken

• verantwoordelijkheid voelen voor de sfeer in een gesprek

• spanningen, irritaties proberen te sussen

• sterk letten op hoe woorden of reacties kunnen overkomen

• het eigen standpunt naar de achtergrond laten verdwijnen

Deze reactie heeft als doel je eigen veiligheid te ondersteunen.

Een reactie die veiligheid probeert te bereiken

Je autonome zenuwstelsel scant voortdurend de omgeving. Het registreert signalen van veiligheid, spanning of dreiging. Dat proces verloopt grotendeels buiten je bewuste denken om.

In een omgeving waarin spanning aanwezig is en waarin confrontatie risico met zich meebrengt, kan aanpassen een effectieve manier worden om de situatie stabiel te houden. Je lichaam leert dat afstemmen rust brengt in je omgeving. Die ervaring wordt opgeslagen in het zenuwstelsel. Later kan dezelfde reactie automatisch verschijnen wanneer het systeem signalen oppikt die doen denken aan eerdere situaties.

Je aandacht gaat daardoor gemakkelijk naar buiten. Het registreren van anderen krijgt prioriteit. Het waarnemen van je eigen interne signalen raakt verder op de achtergrond.

De lichamelijke impact van voortdurend afstemmen

Wanneer je zenuwstelsel sterk gericht blijft op het monitoren van de omgeving, blijft het actief en alert. Je lichaam blijft luisteren of het ergens irritatie, spanning of afkeuring opmerkt. Die voortdurende alertheid kan lichamelijke spanning geven. Spieren blijven aangespannen, je ademhaling wordt oppervlakkiger en je energie raakt eerder op. Klachten zoals vermoeidheid, hoofdpijn, een drukkend gevoel op de borst of een onrustig lichaam passen bij een systeem dat lang in waakstand staat.

In mindbody trajecten herken ik dit patroon geregeld. De fawning stressreactie vormt regelmatig onderdeel van een breder geheel waarin het zenuwstelsel veiligheid probeert te organiseren.

Een systeem dat vooral naar buiten luistert raakt minder vertrouwd met interne signalen, waardoor grenzen minder duidelijk worden gevoeld. Spanning kan zich daardoor langere tijd ophopen.

Zicht krijgen op het patroon

Inzicht in de fawning stressreactie kan je kijk op je eigen gedrag veranderen. Het laat zien hoe je zenuwstelsel bescherming probeert te organiseren. Vanuit dat inzicht kan er ruimte ontstaan voor onderzoek.

• Wat gebeurt er in mijn lichaam wanneer ik automatisch instem?
• Welke signalen in mijn lijf merk ik op wanneer de sfeer in een gesprek verandert?
• Waar voel ik spanning wanneer iemand ontevreden reageert?

Als je je hier steeds meer bewust van wordt, groeit opnieuw contact met je eigen systeem. Je zenuwstelsel kan ervaren dat je binnenin kunt blijven voelen terwijl er ook contact met anderen is. Daarmee ontstaat geleidelijk meer bewegingsruimte in situaties waarin je voorheen vooral op fawning aangewezen was.

Op deze site vind je veel informatie over de mindbody aanpak, een wetenschappelijk onderbouwde manier om te kijken naar centrale sensitisatie, chronische (pijn)klachten en SOLK. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht Fawning: aanpassing als stressreactie van het zenuwstelsel verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Pacing is voor veel mensen met PEM een noodzakelijke vorm van zelfbescherming geworden. Wie een paar keer een zware terugslag heeft meegemaakt, gaat vanzelf alerter leven. De vragen poppen voortdurend op: kan ik dit wel doen, wordt het niet te veel, wat gebeurt er morgen of over twee dagen, wanneer betaal ik de rekening?

Die alertheid is goed te begrijpen, want PEM kan behoorlijk ontwrichtend zijn en angst oproepen. De verslechtering komt vaak pas uren of zelfs dagen na een activiteit en kan veel langer aanhouden dan (logischerwijs) verwacht. Daardoor wordt het lastig om precies te zien wat nu eigenlijk de oorzaak was. Een ogenschijnlijk kleine inspanning kan een flinke terugval geven. Vanuit dat perspectief voelt pacing als een manier om toch wat grip te houden op een leven dat hartstikke onvoorspelbaar is geworden.

Wat pacing kan betekenen voor stabiliteit

Het doseren van belasting – wat pacing is – kan echt helpen. Een ritme van activiteit en rust voorkomt dat het lichaam telkens opnieuw over de grens gaat. Het zenuwstelsel krijgt daardoor een rustiger en voorspelbaarder patroon, met minder grote pieken in belasting. Dat kan ruimte geven voor herstel.

De paradox van pacing bij PEM

Tegelijk zit hier een paradox. Pacing bij PEM vraagt voortdurend opletten: hoe voelt mijn lichaam, hoeveel energie is er vandaag, wat kan nog wel en wat niet? Voor een zenuwstelsel dat al sterk op bescherming (en dus alertheid) staat, verhoogt dat de interne spanningsboog. Elk signaal uit het lichaam wordt belangrijk. Vermoeidheid, spanning of een lichte toename van klachten worden nauwkeurig gevolgd en bepalen wat iemand daarna nog durft te doen.

Zo wordt ook meteen duidelijk hoe PEM werkt. Het alarmsysteem van het lichaam reageert op gewone of lichte belasting alsof er gevaar dreigt. Inspanning wordt door het zenuwstelsel gezien als iets dat moet worden afgeremd. Wanneer het dagelijks leven daarna vooral wordt ingericht rond vermijden en begrenzen, blijft het zenuwstelsel dezelfde les krijgen: activiteit is iets waar je voor moet oppassen.

De crux wordt dan duidelijk: pacing beschermt tegen terugval, maar kan tegelijk het alarmsysteem blijven voeden dat activiteit gevaarlijk is.

Pacing als eerste stap in herstel

Dat betekent niet dat pacing bj PEM verkeerd is. In veel situaties vormt het een belangrijke eerste stap. Een lichaam dat telkens in zware terugval belandt, heeft weinig ruimte om nieuwe ervaringen op te doen. Structuur en begrenzing kunnen dan juist rust en stabiliteit brengen.

De plek van pacing bij PEM in een langer herstelproces

Binnen een langer herstelproces moet pacing een andere plek krijgen. Het blijft zinvol om activiteiten goed te doseren, maar er kan tegelijk ruimte ontstaan om weer wat meer te doen. Het lichaam kan gaandeweg merken dat bewegen of iets ondernemen niet automatisch tot een terugslag leidt. Activiteit hoeft dan niet meer meteen als gevaar te voelen.

Ook de aandacht verandert in de loop van herstel. In het begin gaat veel energie naar controleren en begrenzen. Later komt er weer ruimte om dingen gewoon te doen en te ervaren. Een wandeling is weer een wandeling. Een gesprek is contact. Een taak hoort weer bij het gewone leven.

Nieuwe ervaringen opdoen

Herstel bij PEM vraagt daarom om meer dan alleen goed met energie omgaan. Het zenuwstelsel moet ook opnieuw ervaren dat activiteit niet automatisch tot problemen leidt. Het alarmsysteem hoeft niet voortdurend op scherp te staan.

Pacing kan in dat proces zinvol zijn, maar dan wel als hulpmiddel en niet als permanente leefregel. Het kan in de eerste fase rust en stabiliteit brengen. Vanuit die basis kan het lichaam stapsgewijs weer wennen aan activiteit, zodat bewegen en deelnemen aan het dagelijks leven langzaam weer vanzelfsprekend worden.

Op deze site vind je veel informatie over de mindbody aanpak, een wetenschappelijk onderbouwde manier om te kijken naar centrale sensitisatie, chronische (pijn)klachten en SOLK. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht Pacing bij PEM: noodzaak of valkuil? verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Centraal zenuwstelsel wordt steeds gevoeliger

Centrale sensitisatie gaat over het centrale zenuwstelsel. Dat is het systeem dat voortdurend informatie verzamelt vanuit je lichaam en je omgeving, en dat inschat of iets veilig of onveilig is. Het werkt als een lerend systeem dat eerdere ervaringen meeneemt in nieuwe inschattingen. Dit systeem kan in de loop van de tijd gevoeliger worden. Dat gebeurt vaak na periodes waarin er veel van je gevraagd is, lichamelijk of emotioneel. Pijn, ziekte, stress, spanning of ingrijpende gebeurtenissen kunnen daarin een rol spelen.

Wanneer het zenuwstelsel lang alert is geweest, kan die alertheid blijven hangen. Het systeem reageert dan sneller en sterker. Prikkels die eerder geen probleem waren, kunnen nu onprettig of pijnlijk aanvoelen. Bestaande klachten kunnen intenser worden of zich uitbreiden. Ook dingen als vermoeidheid, een vol hoofd of gevoeligheid voor licht, geluid of aanraking kunnen daarbij horen. Je kunt het zien als een autoalarm die normaalgesproken afgaat bij een inbraak, maar gevoeliger is geworden, alerter, en nu al afgaat bij een zuchtje wind.

Jouw ervaringen zijn echt

Het idee van centrale sensitisatie kan lastig zijn. Want je voelt duidelijk dat er iets aan de hand is en nu lijkt het alsof tegen je gezegd wordt dat je het zelf doet. Of dat er getwijfeld wordt aan wat je voelt. En tegelijk is het erg ingewikkeld te begrijpen waarom je lichaam zo blijft reageren. Dat kan twijfel oproepen, frustratie, onrust of boosheid. Of allemaal.

Wat belangrijk is om te weten, is dat er niet aan getwijfeld wordt dat deze klachten van jou échte ervaringen zijn. Je zenuwstelsel (daar waar alle pijn en andere klachten hun oorsprong hebben) geeft signalen die voor jou voelbaar en aanwezig zijn. Centrale sensitisatie beschrijft een toestand waarin een systeem dat langdurig op scherp heeft gestaan, moeite heeft om terug te schakelen en klachten blijft geven, terwijl er daar eigenlijk geen aanleiding meer voor is.

Ruimte voor herstel

Met dit in het achterhoofd kan voorzichtig wat ruimte voor een volgende stap ontstaan. Als een systeem gevoeliger kan worden, betekent dat ook dat het in de loop van de tijd weer andere ervaringen kan opdoen. Het helpt niet als je daar enorm je best voor gaat doen of als je denkt dat je je mindset moet veranderen. Het gaat om kleine, herhaalde ervaringen waarin je lichaam merkt dat het niet voortdurend op zijn hoede hoeft te zijn.

Herstel begint met begrijpen wat er speelt in je systeem, met leren milder te kijken naar je reacties en met stap voor stap weer vertrouwen opbouwen in wat je voelt en doet. Welke weg daarin passend is, verschilt per persoon.

Als je net hebt gehoord dat er bij jou sprake is van centrale sensitisatie, hoef je echt niet meteen alles te begrijpen of te veranderen. Laat het maar even landen. Je mag de tijd nemen om te ontdekken wat deze uitleg voor jou betekent, en wat een volgende stap zou kunnen zijn.

Op deze site vind je veel informatie over de mindbody aanpak, een wetenschappelijk onderbouwde manier om te kijken naar centrale sensitisatie, chronische (pijn)klachten en SOLK. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht Centrale sensitisatie, waarom houden klachten soms aan? verscheen eerst op Praktijk MindBody.

De weerstand die kan ontstaan als je leeft met aanhoudende klachten en informatie over de mindbody benadering tegenkomt is heel begrijpelijk. Je hebt je in de loop van de tijd een hele geschiedenis opgebouwd met onderzoeken, behandelingen en adviezen. Op die weg kwamen altijd wel opmerkingen langs over stress, belasting en ontspanning. Dan kan het gaan voelen alsof het iets is wat je ‘aan jezelf te danken’ hebt. Soms wordt het zelfs letterlijk gezegd of gesuggereerd door anderen.

Herstel en inzicht groeien stap voor stap. Op deze site vind je meer uitleg over de mindbody benadering bij aanhoudende klachten en de rol van het zenuwstelsel daarin. Als je verder wilt verdiepen, kun je hier de brochure met extra informatie downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight.

Het bericht Weerstand op het idee van mindbody verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Voordat je een afspraak of activiteit opstart, ontstaat er al beweging in het lichaam. Je staat op, je kleedt je aan, je maakt je klaar om de deur uit te gaan en ondertussen is je systeem bezig met inschatten. Hoe was de vorige keer? Wat gebeurde er daarna? Hoeveel ruimte voel ik vandaag?

Die inschatting is een lichamelijk proces dat zich grotendeels buiten je bewuste aandacht afspeelt. Je lichaam is eerder meerdere keren vastgelopen na inspanning en slaat die ervaring op in het brein als patronen van spanning en paraatheid. Dat begint meestal niet zomaar. Er was een periode waarin je ziek was, langdurig overbelast raakte of herstellende was van een infectie of andere ontregeling. In die fase was je systeem kwetsbaar en reageerde het heftiger op inspanning dan je gewend was. Een activiteit die eerder moeiteloos ging, leidde ineens tot een forse verergering van klachten. Dat was je eerste ervaring met post-exertionele malaise.

Vanaf dat moment ontstond er een koppeling. Je brein verbond activiteit aan terugslag. Het onthoudt niet alleen wat je deed, maar vooral wat er daarna gebeurde: de uitputting, de verergering van klachten en de dagen waarin alles stillag. Waarin jij weer stilgevallen was.

Die informatie werd vervolgens automatisch meegenomen bij een volgende vergelijkbare situatie en beïnvloedt nu nog steeds hoe het systeem zich al vóór de activiteit organiseert.

Anticipatie bij PEM is een lichamelijk proces

Dat betekent dat de belasting niet pas begint op het moment dat je iets gaat doen. De voorbereiding, de interne afweging en de toename van alertheid zijn al eerder begonnen. Het zenuwstelsel wordt gevoeliger en stemt zich af op mogelijke risico’s en zet zich in een stand waarin het snel kan ingrijpen als dat nodig mocht zijn.

Tijdens de activiteit loopt er daardoor van alles met je mee en is je systeem alert. Je wandelt en tegelijk hou je in de gaten hoe het met je gaat: vraag ik niet teveel van mezelf? Je voert een gesprek en je aandacht gaat deels naar de ander en deels naar binnen: is dit niet te vermoeiend? Je werkt een uur en houdt ondertussen je energiepeil in de gaten: trek ik dit nog? Je trakteert jezelf op een avondje weg en merkt alle prikkels op: wanneer betaal ik hier de prijs voor?

Dat voortdurende monitoren vraagt inzet van het zenuwstelsel. Je spierspanning is verhoogd, je ademhaling blijft alerter en je aandacht richt zich steeds opnieuw op mogelijke signalen van ontregeling.

Het zenuwstelsel en de beschermingsmodus bij PEM

In die staat krijgt elke sensatie betekenis. Een kleine toename van vermoeidheid wordt geregistreerd. Een lichte druk in het hoofd krijgt aandacht. Het systeem vergelijkt voortdurend wat het nu waarneemt met wat het eerder heeft meegemaakt. Op die manier ontstaat er een continu proces van scannen, inschatten en bijsturen. Dat kost niet alleen extra energie, maar geeft het zenuwstelsel ook een continu gevoel van gevaar, van onveiligheid.

Wanneer er daarna een terugslag optreedt, wordt de activiteit vaak als directe oorzaak gezien. Toch is de belasting opgebouwd over een langere periode. De anticipatie, de waakzaamheid en het interne bijsturen maken deel uit van het proces. De crash vormt het voelbare eindpunt van een traject waarin het zenuwstelsel al langere tijd actief is geweest en waarin het gevaar heeft gedetecteerd.

De angst voor PEM is daarmee reëel. Het is een staat van paraatheid die diep in het lichaam verankerd ligt en die invloed heeft op spierspanning, ademhaling en aandacht.

Waarom vergelijkbare dagen anders kunnen verlopen

Twee ogenschijnlijk vergelijkbare dagen kunnen verschillend uitpakken omdat de interne staat waarin je een activiteit ingaat, bepaalt hoe zwaar het systeem het geheel registreert. De zichtbare inspanning vertelt maar een deel van het verhaal. De mate van interne spanning, het gevoel van onveiligheid en de mate van bewaking tellen zwaar mee in de uiteindelijke reactie van het lichaam.

Dat verklaart ook waarom zorgvuldig plannen of beperken niet altijd het gewenste effect geeft. En soms zelfs het tegengestelde effect. Zolang het zenuwstelsel in verhoogde bescherming blijft functioneren, blijft de totale interne belasting zo hoog dat PEM te verwachten is.

Herstel bij PEM: werken met interne veiligheid

In herstel bij PEM verschuift de aandacht naar de kwaliteit van de ervaring tijdens het doen. Niet alleen de duur of intensiteit van een activiteit telt mee, ook de mate van interne spanning speelt een rol. Het gaat om hoe het zenuwstelsel de situatie beleeft en of er tijdens het bewegen, praten of werken momenten zijn waarin enige ruimte of rust kan ontstaan.

Je begrijpt vast dat dat een geleidelijk proces is. Het vraagt herhaalde ervaringen waarin het lichaam merkt dat activiteit niet automatisch tot ontregeling (PEM) leidt. Die ervaringen hoeven niet groot te zijn. Het gaat om kleine verschuivingen waarin de paraatheid iets kan afnemen terwijl je toch in beweging blijft. In die herhaling kan de voorafgaande spanning langzaam zachter worden en krijgt het zenuwstelsel ruimte om iets van de spanning los te laten en minder snel in te grijpen.

PEM blijft ingrijpend en de terugslagen zijn reëel. Maar tussen anticipatie en beschermingsreactie ligt een ingang voor verandering. Door dat serieus te nemen en mee te nemen in de mindbody begeleiding, ontstaat er ruimte waarin het systeem nieuwe ervaringen kan opdoen. Daar kan stap voor stap iets verschuiven, waardoor activiteit minder zwaar wordt geregistreerd en de greep van de voortdurende waakzaamheid afneemt

Er zijn meer blogs met informatie die hierbij aansluiten. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht Angst voor PEM verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Spanning stapelt zich op

In veel levens stapelen spanningen zich op. Niet per se door één ingrijpende gebeurtenis, maar door langdurige belasting die geen duidelijke uitweg vindt. Bijvoorbeeld door werk waarin je verantwoordelijkheid groot is en je herstelmomenten schaars zijn. Of door relaties waarin je je moet inhouden, aanpassen of voortdurend beschikbaar moet zijn. Of door periodes van verlies, onzekerheid of zorg, waarbij er weinig ruimte is voor je emoties omdat het leven doordendert. Ook ervaringen van niet gezien worden, het gevoel er alleen voor te staan of steeds sterk te moeten blijven, laten hun sporen na in je zenuwstelsel.

Die belasting wordt extra zwaar wanneer spanning niet alleen van buiten komt, maar ook van binnenuit wordt versterkt. Sommige mensen dragen een groot verantwoordelijkheidsgevoel met zich mee. Ze voelen haarfijn aan wat anderen nodig hebben en zetten zichzelf gemakkelijk op de tweede plaats. Grenzen worden pas opgemerkt wanneer ze al lang zijn overschreden. En ook al wil je het niet, het lichaam leert ondertussen dat ‘doorgaan’ de norm is.

Hoge eisen aan jezelf

Ook hoge eisen aan jezelf kunnen je systeem langdurig activeren. De lat ligt hoog, fouten voelen bedreigend en rust wordt pas toegestaan als alles af is. Emoties worden als lastig of ongewenst ervaren, ‘inslikken en dóór’ wordt een automatisme. En de spanning die er niet uit mag, houdt het lichaam vast. 

Je brein wordt steeds alerter

Bij dat alles kan een verhoogde alertheid ontstaan voor signalen van gevaar, zowel lichamelijk als mentaal. Sensaties worden door je brein nauwlettend gevolgd, gedachten schieten vooruit (predictive processing) en je brein probeert grip te houden op onzekerheid. Die voortdurende waakzaamheid kost energie en houdt je zenuwstelsel actief, ook wanneer er geen direct gevaar is. En zo ontstaat langzaam een patroon waarin je brein steeds sneller dreiging verwacht. Pijn of vermoeidheid raakt vertrouwd, omdat je systeem heeft geleerd alert te blijven. Dat leerproces is logisch en hartstikke menselijk, het vertelt iets over hoe je je hebt aangepast in je leven.

Veiligheid biedt hoop

Het hoopvolle is dat wat geleerd is, ook weer kan veranderen. Wanneer je je brein leert dat er er ruimte kan ontstaan om veiligheid te ervaren, grenzen te voelen en emoties toe te laten, krijgt je zenuwstelsel nieuwe informatie. Dat proces vraagt tijd en aandacht, maar het opent de weg naar herstel, stap voor stap, van binnenuit.

Het bericht Waardoor (pijn)klachten zich kunnen vastzetten verscheen eerst op Praktijk MindBody.