Sommige inzichten over chronische (pijn)klachten zijn zo tegenintuïtief dat ze bijna niet te geloven zijn. En toch zijn het precies deze waarheden die veel kunnen veranderen aan hoe we kijken naar chronische (pijn)klachten. Ze laten zien hoe vernuftig – en soms misleidend – het brein werkt.
1. Pijn kan echt zijn zonder lichamelijke schade
De meeste mensen geloven dat pijn een signaal is van schade in het lichaam. Logisch, want bij een wond of een breuk klopt dat ook. Maar het brein kan pijn creëren zonder dat er iets kapot is. Dit heet neuroplastische pijn: pijn die voortkomt uit een zenuwstelsel dat in de ‘gevaarstand’ blijft hangen.
Denk aan fantoompijn bij mensen die een arm of been missen. Het lichaamsdeel is er niet meer, maar de pijn wordt nog altijd gevoeld. Het brein houdt vast aan een oud alarmsignaal en dat voelt net zo echt als pijn na een blessure. Voor veel mensen met chronische klachten geldt iets soortgelijks: de pijn is er wél, maar de schade niet.
2. De tijd van herstel heeft geen relatie tot de aanwezigheidsduur van de klacht
“Het herstel zal wel lang duren, want ik heb het al 15 jaar.” Het is logisch dat we denken dat genezing langzaam verloopt en vaak net zo lang duurt als het de (pijn)klacht heeft bestaan. Maar gelukkig werkt het brein niet volgens dat lineaire model. Een klacht die jaren vastzat, kan soms binnen weken of zelfs dagen verdwijnen.
Dat lijkt bijna te mooi om waar te zijn, maar het gebeurt vaker dan gedacht. Het is alsof je jarenlang door een verkeerd pad in het bos hebt gelopen, en ineens iemand het hek openzet naar de hoofdweg. De oude route hoeft niet stap voor stap ontmanteld te worden; je kunt direct de nieuwe weg kiezen.
3. Het brein is vooral een voorspeller
We geloven dat onze zintuigen de werkelijkheid objectief registreren. In werkelijkheid voorspelt het brein wat er waarschijnlijk aan de hand is, en vult het beeld razendsnel in. Pas daarna worden signalen uit de buitenwereld erbij gezocht om het plaatje te bevestigen.
Dat verklaart ook hoe iemand pijn kan voelen zonder schade: het brein voorspelt gevaar en produceert pijn als bewijs. Het voelt overtuigend, zelfs als er geen medische oorzaak is. Het is alsof het brein niet alleen het weerbericht leest, maar het weer zelf maakt – en soms slaat het volledig de plank mis. (Lees hier meer over de voorspellende werking van het brein.)
4. Veiligheid zit in de interpretatie
Een file, een menigte, een onbekend geluid in huis: objectief gezien zijn dat geen levensbedreigende situaties. Toch kan het lichaam reageren alsof er gevaar dreigt. De hartslag versnelt, spieren spannen zich aan, adrenaline stroomt door het bloed.
Veiligheid is dus geen feit, maar een interpretatie van het brein. Hetzelfde geldt andersom: iemand kan zich veilig voelen in een gevaarlijke situatie – denk aan extreme sporters – omdat het brein een ander verhaal vertelt. Dat laat zien hoe relatief ‘veilig’ of ‘onveilig’ eigenlijk is.
5. Vroege overlevingsstrategieën veroorzaken later vaak problemen
Veel klachten in het heden wortelen in patronen uit het verleden. Een kind dat zich voortdurend aanpaste, altijd meewerkte of alles deed om de harmonie te bewaren, ontwikkelde strategieën om zich veilig te voelen. Maar het zenuwstelsel kan ook dertig jaar later nog steeds volgens die patronen werken, alsof de oude dreiging er nog altijd is.
Het gevolg: een lichaam dat structureel gespannen is, een geest die altijd alert blijft, en klachten die maar niet verdwijnen. Wat ooit een goede strategie was, kan later de boel flink vastzetten. Lees hier een voorbeeld.
6. Het bewust ervaren van emoties kan lichamelijke klachten verminderen
Het klinkt vreemd dat boosheid of verdriet voelen effect kan hebben op nekpijn of vermoeidheid. Toch gebeurt dit. Onderdrukte emoties houden spanning vast in het lichaam. Wanneer ze ruimte krijgen, ontspant het systeem en kan de klacht afnemen.
Een voorbeeld: iemand die nooit boos mocht zijn, voelt die boosheid alsnog tijdens therapie. De tranen komen, de spieren ontspannen, en plots zakt ook de pijn die al lang in de schouders zat. Het lichaam bewaart wat het hoofd ontkent.
7. Wilskracht werkt niet, integendeel
Veel mensen proberen hun klachten te overwinnen door discipline: doorgaan, volhouden, doorbijten. Maar dat is vaak olie op het vuur. Het zenuwstelsel raakt er nog onveiliger van.
Echte verandering ontstaat meestal niet door wilskracht, maar door het herstellen van veiligheid. Als het lichaam voelt dat het mag ontspannen, komt er vanzelf ruimte voor nieuwe patronen. Veiligheid opent deuren die discipline gesloten houdt.
8. Pijn kan zich uitbreiden doordat het brein leert
Net zoals iemand die ooit bang was voor spinnen later ook bang wordt voor muizen, schaduwen of geluiden in de nacht, kan pijn zich uitbreiden van één plek naar meerdere. Het brein leert: dit signaal betekent gevaar – en die les wordt steeds ruimer toegepast.
Zo kan rugpijn zich uitbreiden naar de nek, of hoofdpijn naar de schouders. Het lijkt alsof het lichaam achteruitgaat, terwijl het in feite het brein is dat het gevaarsignaal uitbreidt.
9. Inzicht kan op zichzelf al genezend werken
Soms is er geen therapie, geen oefening en geen behandeling nodig, maar alleen een inzicht dat echt landt. Wanneer iemand diep begrijpt dat pijn niet altijd schade betekent, kan de pijn afnemen of zelfs verdwijnen. (Lees hier meer over dit fenomeen.)
Het is alsof je in een donker huis geluiden hoort en ervan overtuigd bent dat er een inbreker is. Je hart bonst, je spieren staan strak. Dan vertelt iemand dat het de wind is die door een losse dakpan fluit. Hetzelfde geluid, maar een totaal andere reactie.
10. Het lichaam kan ziek aanvoelen zonder dat het ziek ís
Vermoeidheid, misselijkheid, duizeligheid of een zwaar hoofd: het zijn allemaal signalen die vaak als bewijs van ziekte worden gezien. Toch kunnen ze ontstaan zonder dat er een lichamelijke afwijking is. Het zenuwstelsel kan dezelfde sensaties produceren puur op basis van stress, angst of verwachting.
Dat maakt het verwarrend, want wat ‘voelt’ als ziekte wordt automatisch geloofd. Maar net als pijn kan ook dit een interpretatie van het brein zijn. Het lichaam liegt niet – maar het vertelt soms een verhaal dat niet klopt.
Wat betekent dit voor herstel?
Deze vreemde maar ware inzichten maken duidelijk dat chronische pijn en andere hardnekkige klachten vaak neuroplastische van aard zijn: geen teken van schade, maar een alarmsysteem dat te scherp staat afgesteld. Door dat systeem gerust te stellen, oude patronen te doorzien en ruimte te maken voor emoties, kan herstel beginnen. Soms sneller en dieper dan je ooit had durven denken.
Kijk hier voor meer blogs over deze onderwerpen