Begrippen rond lichaam en brein

In je lichaam worden continu prikkels geregistreerd. Druk, beweging, temperatuur en veranderingen in organen geven informatie door via nociceptoren en andere sensoren. Je brein ontvangt de informatie en interpreteert deze. Die interpretatie hangt samen met eerdere (levens)ervaringen, de situatie van dat moment en de mate van spanning in je systeem.

Bij neuroplastische (pijn)klachten speelt deze interpretatie een cruciale rol. Het brein beoordeelt veilige signalen dan als onveilig voor het lichaam reageert daarop met pijn of andere vervelende sensaties. Die reactie is echt en voelbaar voor jou. Het doel van je brein is bescherming en je aanzetten tot vertragen of stoppen.

Door dit principe kunnen klachten aanhouden, wisselen in intensiteit of sterker worden in periodes van spanning. Het laat zien hoe nauw lichamelijke ervaring en de manier waarop je systeem signalen interpreteert met elkaar verweven zijn.

Het brein ontvangt niet alleen signalen uit het lichaam, het geeft er ook betekenis aan. Die betekenis hangt samen met eerdere ervaringen, de situatie van dat moment en de mate van spanning in het systeem. Een lichte sensatie kan op het ene moment onbelangrijk aanvoelen en op een ander moment als iets dat directe aandacht vraagt. Wat het systeem verwacht, speelt mee in hoe signalen worden geïnterpreteerd.

De interpretatie heeft invloed op hoe sterk een sensatie binnenkomt en hoeveel aandacht het krijgt. Zo zijn lichamelijke ervaringen altijd verbonden met de context waarin ze plaatsvinden.

Lichaam en emoties staan niet los van elkaar. Emoties die weinig ruimte krijgen, kunnen spanning in het systeem geven. Dat gebeurt niet via denken of kiezen, maar via automatische reacties van het zenuwstelsel.

Wanneer ervaringen of gevoelens vooral worden onderdrukt of opzijgezet, kan het lichaam dit registreren als iets waar alertheid bij hoort. Die spanning uit zich niet alleen als emotie, maar kan ook merkbaar worden in lichamelijke sensaties zoals pijn, gespannen spieren, verandering in ademhaling of vermoeidheid.

Het gaat hier niet om schuld of een simpele oorzaak-gevolgrelatie. Het laat zien dat emotionele ervaringen deel uitmaken van hoe het systeem signalen verwerkt. Ze kunnen invloed hebben op hoe sterk signalen worden ervaren en hoe lang reacties blijven bestaan.

Het zenuwstelsel leert continu van wat iemand meemaakt. Reacties zoals doorgaan bij vermoeidheid, weinig ruimte nemen of spanning vasthouden, kunnen in de loop van de tijd automatische patronen worden. Ze ontstaan vaak uit aanpassing aan omstandigheden en hebben iemand eerder geholpen om te functioneren.

Het lichaam raakt gewend aan een bepaalde manier van reageren. Het systeem keert dan minder snel terug naar rust. Die gewoonte van steeds actief blijven kan invloed hebben op hoe signalen uit het lichaam worden ervaren en hoe lang reacties aanhouden.

Lichaam en brein werken voortdurend samen om veiligheid te bewaken. Pijn en andere klachten kunnen onderdeel zijn van die beschermende reacties. Het systeem probeert te signaleren dat iets aandacht vraagt of dat belasting te groot is. Dat gebeurt om het evenwicht te bewaren en ervoor te zorgen dat je rust neemt.

Die beschermingsreacties kunnen blijven bestaan wanneer het systeem langere tijd waakzaam is geweest. Het lichaam reageert dan sneller en sterker op signalen, ook wanneer de oorspronkelijke aanleiding niet meer duidelijk aanwezig is.

Het zenuwstelsel kan in verschillende standen verkeren. Bij langdurige belasting kan het systeem vaker in een actieve, alerte stand blijven. Spieren staan sneller aangespannen, ademhaling verandert en herstelmomenten worden korter. Het lichaam is als het ware gewend geraakt aan paraatheid.

Wanneer die hyperalerte stand langere tijd aanhoudt, kan dit invloed hebben op hoe signalen worden ervaren. Het systeem wordt gevoeliger. Sensaties worden eerder opgemerkt en kunnen intenser aanvoelen. Het systeem blijft dan sneller ‘aan’ staan.

Met de term centrale sensitisatie wordt bedoeld dat het zenuwstelsel gevoeliger is geworden voor signalen. Prikkels die eerst weinig aandacht trokken, worden sneller en sterker ervaren.

Dit gebeurt in het centrale zenuwstelsel, in ruggenmerg en brein. Het systeem staat als het ware gevoeliger afgesteld. Gewone beweging, aanraking of inspanning kan daardoor meer sensatie geven dan je zou verwachten. Dat kan voelen als pijn, branderigheid, vermoeidheid of een zwaar en uitgeput gevoel.

Centrale sensitisatie beschrijft dus een toestand van het systeem. Het zegt iets over hoe sterk signalen binnenkomen en verwerkt worden. Het betekent dat je lichaam en brein intens reageren, niet dat je je aanstelt of dat het ingebeeld is. De ervaring is echt en wordt veroorzaakt door een hyperalert systeem.

Dit sluit aan bij wat je eerder hebt kunnen lezen over interpretatie van signalen en een systeem dat snel op scherp staat. Het gaat om één samenhangend proces binnen lichaam en brein.

Je voelt een pijnscheut of een andere vervelende sensatie. Meteen gaat er iets in je systeem aan. Je schrikt, spant onbewust spieren aan of houdt je adem even vast. Je aandacht schiet naar de plek waar je iets voelt. Gedachten als ‘wat is dit?’ of ‘dit gaat niet goed’ kunnen opkomen.

Die reactie zorgt ervoor dat je zenuwstelsel alerter wordt. Spieren trekken verder samen, je ademhaling wordt hoger en oppervlakkiger en je systeem staat klaar om te reageren. In die staat worden signalen uit het lichaam sterker waargenomen. De pijn of sensatie kan daardoor intenser aanvoelen.

Die spanning bevestigt je brein dat er blijkbaar iets mis is. De waakzaamheid wordt sterker en het lichaam meer gespannen. En meer spanning leidt tot meer klachten. Zo kunnen klachten en onrust elkaar versterken. We noemen deze razendsnelle vicieuze cirkel de pijn-angst cyclus.

In het dagelijks leven kun je bepaalde manieren hebben ontwikkeld om met situaties om te gaan. Misschien sta je graag klaar om anderen te helpen, heb je moeite met grenzen stellen of nee-zeggen of vind je het fijn de controle in handen te hebben. Het kan ook zijn dat je spanning of emoties vooral bij jezelf houdt en weinig ruimte neemt om bij te komen.

Deze manieren van reageren zijn in de loop van je leven ontstaan en hebben je waarschijnlijk veel gebracht. Tegelijk kunnen ze ervoor zorgen dat je systeem weinig echte herstelmomenten kent. Het lichaam blijft dan gemakkelijk in een actieve stand. Spieren spannen sneller aan, je ademhaling blijft hoog en je systeem blijft alert.

Wanneer dit langere tijd zo gaat raakt het zenuwstelsel gewend aan die verhoogde activiteit. Dat kan invloed hebben op hoe sterk signalen uit het lichaam worden ervaren.

Volgens het principe van Predictive Processing (predictieve verwerking) probeert je brein steeds te voorspellen wat er in je lichaam en om je heen gebeurt. Het gebruikt eerdere ervaringen om in te schatten wat belangrijk is. Op basis daarvan bereidt je systeem zich alvast voor. Dat gaat automatisch en vaak razendsnel.

Als je systeem langere tijd onder spanning heeft gestaan, kan je brein sneller verwachten dat er iets mis is. Gewone signalen uit je lichaam krijgen dan meer betekenis. Een lichte spierspanning, een steekje of een verandering in je ademhaling kan al voelen als iets dat aandacht vraagt.

Je lichaam reageert daarop door alerter te worden. Spieren spannen aan, je ademhaling verandert en je aandacht gaat naar wat je voelt. Zo kunnen signalen sterker worden ervaren, ook wanneer er op dat moment geen schade is.

Dit is hoe je systeem overzicht houdt en probeert je te beschermen.

Het systeem leert niet alleen hoe het moet reageren, maar kan ook nieuwe ervaringen opdoen. Wanneer het lichaam merkt dat situaties veilig verlopen of dat signalen anders worden benaderd, kan de gevoeligheid geleidelijk veranderen. Dat proces verloopt via ervaring in het lichaam, niet alleen via begrijpen of nadenken.

Kleine verschuivingen in hoe iemand met signalen omgaat, hoe belasting wordt verdeeld of hoe spanning wordt herkend, kunnen op termijn bijdragen aan een andere manier van reageren in het systeem. Hierdoor kunnen klachten afnemen en/of verdwijnen.