Angst voor PEM is een kernaspect van PEM. PEM staat voor post-exertionele malaise en verwijst naar een verergering van klachten na inspanning, die vaak pas uren of dagen later voelbaar wordt. Wat op het moment zelf nog haalbaar leek, kan achteraf leiden tot uitputting, pijn, cognitieve klachten of een algehele terugval die dagen kan aanhouden.
Voordat je een afspraak of activiteit opstart, ontstaat er al beweging in het lichaam. Je staat op, je kleedt je aan, je maakt je klaar om de deur uit te gaan en ondertussen is je systeem bezig met inschatten. Hoe was de vorige keer? Wat gebeurde er daarna? Hoeveel ruimte voel ik vandaag?
Die inschatting is een lichamelijk proces dat zich grotendeels buiten je bewuste aandacht afspeelt. Je lichaam is eerder meerdere keren vastgelopen na inspanning en slaat die ervaring op in het brein als patronen van spanning en paraatheid. Dat begint meestal niet zomaar. Er was een periode waarin je ziek was, langdurig overbelast raakte of herstellende was van een infectie of andere ontregeling. In die fase was je systeem kwetsbaar en reageerde het heftiger op inspanning dan je gewend was. Een activiteit die eerder moeiteloos ging, leidde ineens tot een forse verergering van klachten. Dat was je eerste ervaring met post-exertionele malaise.
Vanaf dat moment ontstond er een koppeling. Je brein verbond activiteit aan terugslag. Het onthoudt niet alleen wat je deed, maar vooral wat er daarna gebeurde: de uitputting, de verergering van klachten en de dagen waarin alles stillag. Waarin jij weer stilgevallen was.
Die informatie werd vervolgens automatisch meegenomen bij een volgende vergelijkbare situatie en beïnvloedt nu nog steeds hoe het systeem zich al vóór de activiteit organiseert.
Anticipatie bij PEM is een lichamelijk proces
Dat betekent dat de belasting niet pas begint op het moment dat je iets gaat doen. De voorbereiding, de interne afweging en de toename van alertheid zijn al eerder begonnen. Het zenuwstelsel wordt gevoeliger en stemt zich af op mogelijke risico’s en zet zich in een stand waarin het snel kan ingrijpen als dat nodig mocht zijn.
Tijdens de activiteit loopt er daardoor van alles met je mee en is je systeem alert. Je wandelt en tegelijk hou je in de gaten hoe het met je gaat: vraag ik niet teveel van mezelf? Je voert een gesprek en je aandacht gaat deels naar de ander en deels naar binnen: is dit niet te vermoeiend? Je werkt een uur en houdt ondertussen je energiepeil in de gaten: trek ik dit nog? Je trakteert jezelf op een avondje weg en merkt alle prikkels op: wanneer betaal ik hier de prijs voor?
Dat voortdurende monitoren vraagt inzet van het zenuwstelsel. Je spierspanning is verhoogd, je ademhaling blijft alerter en je aandacht richt zich steeds opnieuw op mogelijke signalen van ontregeling.
Het zenuwstelsel en de beschermingsmodus bij PEM
In die staat krijgt elke sensatie betekenis. Een kleine toename van vermoeidheid wordt geregistreerd. Een lichte druk in het hoofd krijgt aandacht. Het systeem vergelijkt voortdurend wat het nu waarneemt met wat het eerder heeft meegemaakt. Op die manier ontstaat er een continu proces van scannen, inschatten en bijsturen. Dat kost niet alleen extra energie, maar geeft het zenuwstelsel ook een continu gevoel van gevaar, van onveiligheid.
Wanneer er daarna een terugslag optreedt, wordt de activiteit vaak als directe oorzaak gezien. Toch is de belasting opgebouwd over een langere periode. De anticipatie, de waakzaamheid en het interne bijsturen maken deel uit van het proces. De crash vormt het voelbare eindpunt van een traject waarin het zenuwstelsel al langere tijd actief is geweest en waarin het gevaar heeft gedetecteerd.
De angst voor PEM is daarmee reëel. Het is een staat van paraatheid die diep in het lichaam verankerd ligt en die invloed heeft op spierspanning, ademhaling en aandacht. Het kleurt de hele ervaring van een activiteit.
Waarom vergelijkbare dagen anders kunnen verlopen
Twee ogenschijnlijk vergelijkbare dagen kunnen verschillend uitpakken omdat de interne staat waarin je een activiteit ingaat, bepaalt hoe zwaar het systeem het geheel registreert. De zichtbare inspanning vertelt maar een deel van het verhaal. De mate van interne spanning, het gevoel van onveiligheid en de mate van bewaking tellen zwaar mee in de uiteindelijke reactie van het lichaam.
Dat verklaart ook waarom zorgvuldig plannen of beperken niet altijd het gewenste effect geeft. En soms zelfs het tegengestelde effect. Zolang het zenuwstelsel in verhoogde bescherming blijft functioneren, blijft de totale interne belasting zo hoog dat PEM te verwachten is.
Herstel bij PEM: werken met interne veiligheid
In herstel bij PEM verschuift de aandacht naar de kwaliteit van de ervaring tijdens het doen. Niet alleen de duur of intensiteit van een activiteit telt mee, ook de mate van interne spanning speelt een rol. Het gaat om hoe het zenuwstelsel de situatie beleeft en of er tijdens het bewegen, praten of werken momenten zijn waarin enige ruimte of rust kan ontstaan.
Je begrijpt vast dat dat een geleidelijk proces is. Het vraagt herhaalde ervaringen waarin het lichaam merkt dat activiteit niet automatisch tot ontregeling (PEM) leidt. Die ervaringen hoeven niet groot te zijn. Het gaat om kleine verschuivingen waarin de paraatheid iets kan afnemen terwijl je toch in beweging blijft. In die herhaling kan de voorafgaande spanning langzaam zachter worden en krijgt het zenuwstelsel ruimte om iets van de spanning los te laten en minder snel in te grijpen.
PEM blijft ingrijpend en de terugslagen zijn reëel. Maar tussen anticipatie en beschermingsreactie ligt een ingang voor verandering. Door dat serieus te nemen en mee te nemen in de mindbody begeleiding, ontstaat er ruimte waarin het systeem nieuwe ervaringen kan opdoen. Daar kan stap voor stap iets verschuiven, waardoor activiteit minder zwaar wordt geregistreerd en de greep van de voortdurende waakzaamheid afneemt
Er zijn meer blogs met informatie die hierbij aansluiten. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight.