Post-exertionele malaise, PEM genoemd, treedt vaak op bij long-covid en ME/CVS. Het is een verergering van klachten die ontstaat na inspanning en vaak pas uren of dagen later merkbaar wordt. Hierbij loopt het lichaam alsnog genadeloos vast na iets wat op het moment zelf nog haalbaar leek.
PEM als vertraagde stressrespons
PEM kun je zien als een vertraagde stressrespons van het zenuwstelsel. De klap ontstaat dan niet door de activiteit zelf, maar door hoe het systeem die activiteit heeft ingeschat. Niet de wandeling, het gesprek of de afspraak op zich, maar de mate waarin het zenuwstelsel daarin onveiligheid of spanning registreerde, bepaalt of en wanneer de terugslag komt. De klachten verschijnen zelden direct. De verslechtering komt vaak pas uren of dagen later. Het systeem houdt zich eerst nog een tijdje staande, schakelt dan over op doorzetten en overleven, en grijpt daarna in. De rekening volgt vertraagd, na een paar uur of een paar dagen, soms zelf pas na een week. En hij kan lang aanhouden.
Meer dan lichamelijke inspanning
PEM bij long-covid en ME/CVS is niet alleen gekoppeld aan fysieke inspanning. Sociale interacties, emotionele belasting, cognitieve druk of het langdurig bij elkaar houden van jezelf tellen net zo goed mee. Een gesprek waarin je alert was, jezelf inhield of probeerde normaal te functioneren terwijl het vanbinnen al spannend voelde, kan net zo belastend zijn als een lichamelijke activiteit.
Rust vooraf helpt niet echt
In dat licht biedt rust vooraf niet altijd bescherming. Het systeem kan ogenschijnlijk uitgerust zijn en toch alert de activiteit ingaan. De waakzaamheid staat al aan. Het lichaam scant, houdt spanning vast en blijft anticiperen. Wat aan de buitenkant rustig lijkt, kan aan de binnenkant intensief werk zijn.
Opbouwen en druk
Dat is waarom opbouwen ook zo vaak spaak loopt. Stapje voor stapje steeds iets meer doen klinkt logisch en zorgvuldig, maar toch ervaren veel mensen dat het rustig opbouwen juist meer klachten oproept. Het systeem is waakzaam en beleeft die stappen als druk, spanning of risico. Bij elke volgende stap vraagt het zich af: gaat dit veilig zijn, of moet ik me weer schrap zetten?
De realiteit van PEM bij long-covid en ME/CVS
PEM is echt. De uitputting, de pijn, de verergering van klachten zijn geen misinterpretatie en geen gebrek aan wilskracht. Het lichaam reageert precies zoals een zenuwstelsel reageert dat langdurig geleerd heeft alert te zijn. Als je dat besef kunt laten indalen, haalt het de schuld weg en kan het je een ander perspectief bieden.
Herstel via interne veiligheid
Herstel vraagt dan niet om nóg strakker begrenzen of nóg beter doseren. Dat houdt de focus bij controle en vermijden, terwijl het systeem juist verlangt naar veiligheid. Het gaat over het stap voor stap herstellen van interne veiligheid, over leren ervaren dat activiteit niet automatisch gevaar betekent, over het verzachten van de voortdurende waakstand.
Een proces zonder haast
Die weg is echt geen quick fix en al helemaal geen kwestie van jezelf overtuigen. Het is een proces waarin het zenuwstelsel nieuwe ervaringen opdoet, waarin spanning mag zakken zonder dat daar meteen herstel, verbetering of vooruitgang van verwacht wordt. Waarin je niet alleen kijkt naar wat je doet, maar vooral naar de spanning of veiligheid die je systeem erbij ervaart.
Ruimte voor herstel
Vanuit een basis van veiligheid en vertrouwen kan PEM bij long-covid en ME/CVS langzaam zijn grip verliezen. Het is daarbij niet de bedoeling dat je daarvoor harder je best doet (dat zet immer je systeem weer onder druk). Het ontstaat doordat het zenuwstelsel steeds minder reden ziet om in te grijpen. Omdat je erbij kunt blijven en het daarbij veiligheid ervaart. Het gaat om een route zonder garanties, met onzekerheid en hobbels, maar wel eentje waarin ruimte kan ontstaan, voorbij dat leven dat zich steeds nauwer rondom je klachten gevormd.
.
Er zijn meer blogs met informatie die hierbij aansluiten. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight.