Binnen de bekende stressreacties van het zenuwstelsel worden meestal drie patronen genoemd: vechten, vluchten en verstarren (fight, flight en freeze). In de traumaliteratuur wordt daarnaast ook fawning beschreven. Je neigt daarbij sterk richting afstemming en geruststelling. Je aandacht verschuift naar de ander. Blikken, toon en kleine veranderingen in sfeer worden scherp geregistreerd. Je zenuwstelsel probeert de omgeving rustig te houden door mee te bewegen.

Dat kan zich uiten in gedrag zoals:

• snel instemmen met verzoeken

• verantwoordelijkheid voelen voor de sfeer in een gesprek

• spanningen, irritaties proberen te sussen

• sterk letten op hoe woorden of reacties kunnen overkomen

• het eigen standpunt naar de achtergrond laten verdwijnen

Deze reactie heeft als doel je eigen veiligheid te ondersteunen.

Een reactie die veiligheid probeert te bereiken

Je autonome zenuwstelsel scant voortdurend de omgeving. Het registreert signalen van veiligheid, spanning of dreiging. Dat proces verloopt grotendeels buiten je bewuste denken om.

In een omgeving waarin spanning aanwezig is en waarin confrontatie risico met zich meebrengt, kan aanpassen een effectieve manier worden om de situatie stabiel te houden. Je lichaam leert dat afstemmen rust brengt in je omgeving. Die ervaring wordt opgeslagen in het zenuwstelsel. Later kan dezelfde reactie automatisch verschijnen wanneer het systeem signalen oppikt die doen denken aan eerdere situaties.

Je aandacht gaat daardoor gemakkelijk naar buiten. Het registreren van anderen krijgt prioriteit. Het waarnemen van je eigen interne signalen raakt verder op de achtergrond.

De lichamelijke impact van voortdurend afstemmen

Wanneer je zenuwstelsel sterk gericht blijft op het monitoren van de omgeving, blijft het actief en alert. Je lichaam blijft luisteren of het ergens irritatie, spanning of afkeuring opmerkt. Die voortdurende alertheid kan lichamelijke spanning geven. Spieren blijven aangespannen, je ademhaling wordt oppervlakkiger en je energie raakt eerder op. Klachten zoals vermoeidheid, hoofdpijn, een drukkend gevoel op de borst of een onrustig lichaam passen bij een systeem dat lang in waakstand staat.

In mindbody trajecten herken ik dit patroon geregeld. De fawning stressreactie vormt regelmatig onderdeel van een breder geheel waarin het zenuwstelsel veiligheid probeert te organiseren.

Een systeem dat vooral naar buiten luistert raakt minder vertrouwd met interne signalen, waardoor grenzen minder duidelijk worden gevoeld. Spanning kan zich daardoor langere tijd ophopen.

Zicht krijgen op het patroon

Inzicht in de fawning stressreactie kan je kijk op je eigen gedrag veranderen. Het laat zien hoe je zenuwstelsel bescherming probeert te organiseren. Vanuit dat inzicht kan er ruimte ontstaan voor onderzoek.

• Wat gebeurt er in mijn lichaam wanneer ik automatisch instem?
• Welke signalen in mijn lijf merk ik op wanneer de sfeer in een gesprek verandert?
• Waar voel ik spanning wanneer iemand ontevreden reageert?

Als je je hier steeds meer bewust van wordt, groeit opnieuw contact met je eigen systeem. Je zenuwstelsel kan ervaren dat je binnenin kunt blijven voelen terwijl er ook contact met anderen is. Daarmee ontstaat geleidelijk meer bewegingsruimte in situaties waarin je voorheen vooral op fawning aangewezen was.

Op deze site vind je veel informatie over de mindbody aanpak, een wetenschappelijk onderbouwde manier om te kijken naar centrale sensitisatie, chronische (pijn)klachten en SOLK. Neem de tijd om te lezen wat bij je past en wat herkenning geeft. Je kunt hier de brochure met extra uitleg en links downloaden en je hier inschrijven voor de nieuwsbrief MindBody InSight. 

Het bericht Fawning: aanpassing als stressreactie van het zenuwstelsel verscheen eerst op Praktijk MindBody.

We denken bij veiligheid vaak aan een dak boven je hoofd, een vaste baan en leven in een land zonder oorlog. Maar je echt veilig voelen is vaak iets dat losstaat van deze zaken. Het is een diep, lichamelijk weten dat je mag ontspannen. Dat je niet op scherp hoeft te staan en even niets hoeft te bewaken.

Veel mensen ontdekken pas hoe zeldzaam dat gevoel is wanneer het lichaam signalen begint te geven: vermoeidheid, pijn, slapeloosheid of een voortdurende spanning die niet echt weggaat. Lees hier meer over hoe pijn of andere klachten chronisch kunnen worden.

De biologie van veiligheid

Ons gevoel van veiligheid is niet alleen een emotie, maar vooral een biologische toestand. Het wordt geregeld door het autonome zenuwstelsel, dat voortdurend inschat of de omgeving veilig is. Dat systeem werkt grotendeels buiten ons bewustzijn. Eén blik, de toon van een stem een geluid, een emotie die opkomt –  en het lichaam beslist al: ontspannen of waakzaam.

De neurofysioloog Stephen Porges beschreef dit in zijn polyvagaaltheorie. Volgens hem kent ons zenuwstelsel drie standen:

• Sociale betrokkenheid – waarin we verbinding en rust ervaren.
• Vecht-of-vlucht – waarin het lichaam zich mobiliseert om te beschermen.
• Bevriezing of terugtrekking – waarin we ons afsluiten om te overleven.

Het bijzondere is dat deze reacties zich vormen in relatie tot anderen. Ons zenuwstelsel leert veiligheid via gezichtsuitdrukkingen, stemgeluid en aanraking. Bij een kind dat in de ogen van een ouder ziet dat alles goed is, vertraagt de hartslag.

Wanneer veiligheid al vroeg wankelt

Niet ieder kind groeit op in een omgeving waar die signalen consequent aanwezig zijn. Sommige ouders zijn fysiek aanwezig, maar emotioneel onbereikbaar. Anderen zijn liefdevol, maar onvoorspelbaar. En soms is er gewoon te veel druk, zorg of chaos om écht op de kinderen gericht te zijn.

Dan leert het kind iets anders: dat het beter is om te observeren dan te voelen. Het leert om zich aan te passen en spanning niet te tonen. Het zenuwstelsel slaat die informatie op als (overlevings)strategie. Wat in eerste instantie bescherming biedt, wordt uiteindelijk een blauwdruk. In de impact van een ‘makkelijk kind’ zijn ga ik dieper in op hoe aanpassing in de kindertijd het zenuwstelsel blijvend beïnvloedt.

In de volwassenheid zien we dat dan terug in subtiele vormen van onveiligheid: een lichaam dat altijd ‘aan’ staat, een adem die hoog blijft, pleasegedrag of een patroon van piekeren en slecht slapen. Dit gebeurt door een diep ingesleten, onbewuste, gewoonte van waakzaamheid.

Veiligheid bij chronische (pijn)klachten

Chronische (pijn)klachten zijn geen losstaand verschijnsel van het lichaam. Steeds meer neurowetenschappelijk onderzoek laat zien dat ze nauw verweven zijn met de manier waarop het brein veiligheid en dreiging inschat.

Wanneer het zenuwstelsel te vaak geactiveerd is geweest, wordt het overgevoelig. Het brein gaat dan pijn voorspellen, zelfs als er geen schade is. Dat noemen we neuroplastische pijn: echte pijn, maar veroorzaakt door een te scherp afgesteld alarmsysteem. Zie het als een rookmelder die al afgaat bij een brandend waxinelichtje. Studies van onder anderen dr. Howard Schubiner en dr. Tor Wager tonen aan dat de hersengebieden die fysieke pijn aansturen, ook actief zijn bij emotionele dreiging. Angst, schaamte of afwijzing kunnen dezelfde neurologische circuits aanzetten als fysieke verwonding.

Met andere woorden: een lichaam dat zich jarenlang onveilig heeft gevoeld, blijft bescherming bieden, zelfs wanneer het gevaar allang voorbij is.

De weg terug: veiligheid als ervaring

Veiligheid is niet iets wat we kunnen bedenken, het is iets wat ons zenuwstelsel opnieuw moet ervaren. Dat vraagt niet om technieken of controle, maar om contact. Contact met jezelf, met je lichaam, met je emoties, met de subtiele signalen die vroeger genegeerd moesten worden.

In therapie of begeleiding betekent dit dat het lichaam mag leren dat spanning niet meteen gevaar betekent. Dat de vervelende sensaties niet weggeademd hoeven te worden. Maar dat het juist aandacht nodig heeft en gezien mag worden. Langzaam ontstaat er dan iets wat niet makkelijk in woorden te vangen is. Het lijkt op een innerlijk weten dat de dreiging voorbij is. Dat je adem mag zakken, dat je hartslag niet meer hoeft te versnellen bij elk alarmsignaal.

Dat is de diepste vorm van herstel: wanneer veiligheid bij chronische (pijn)klachten niet langer iets is wat je probeert te bereiken, maar iets is geworden van waaruit je mag leven.

Het bericht De stille taal van veiligheid bij chronische (pijn)klachten verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Maar soms merk ik in gesprekken dat diezelfde technieken iets anders doen dan we denken. Ze brengen rust aan de oppervlakte, maar iets diepers blijft onbewogen. Ze leiden niet tot zelfregulatie, maar tot emotionele vermijding.

Vorige week zei een cliënte: “ik doe álles om mezelf te kalmeren en dat lukt ook wel, maar ergens vanbinnen blijft ik spanning voelen.”

Rust is niet altijd hetzelfde als veiligheid

We kunnen onszelf kennelijk tot rust brengen zonder dat ons systeem zich werkelijk veilig voelt.

Soms gebruiken we regulatie om afstand te nemen van wat eigenlijk gevoeld wil worden. We ademen spanningen weg, we herhalen geruststellende zinnen, we dwingen het lichaam tot ontspanning. Maar ondertussen fluistert er iets zachts vanbinnen: ‘zie mij, hoor mij, voel mij even.’

Het verschil tussen reguleren en overleven

Er is niets mis met methodes die je kalmeren. De vraag is alleen: met welk doel gebruik je ze? Doe je het om contact te maken met wat er speelt vanbinnen of juist om dat contact te vermijden? Als we regulatie gebruiken om emoties te ontwijken, zijn we niet aan het helen, maar aan het managen.

Echte regulatie is iets anders. Het is het vermogen om aanwezig te blijven bij wat je voelt, zonder erdoor overspoeld te worden. Je zenuwstelsel hoeft niet per se kalm te zijn; het moet zich veilig genoeg voelen om emoties toe te laten en weer te laten zakken.

De illusie van controle

Veel mensen herkennen het: een paar minuten na een meditatie of ademhalingsoefening lijkt alles rustig. Maar een uur later is de spanning weer terug. Als je dat opmerkt, besef dan dat het een signaal is.

Zolang de onderliggende angst of behoefte zich nog niet veilig genoeg voelt om aan het licht te komen, is de rust tijdelijk. De spanning zoekt een uitweg, maar vindt die niet in een vorm van controle over bijvoorbeeld je ademhaling. De uitweg is de weg van verbinding: verbinding met je emoties, met je angst of je behoefte.

Nieuwsgierigheid in plaats van strijd

Een lichte, alerte nieuwsgierigheid helpt. In plaats van jezelf steeds tot rust te brengen, kun je jezelf vragen: ‘wat probeert mijn lichaam me op dit moment te vertellen?’

Misschien voel je druk op je borst, spanning in je keel of een knoop in je buik. In plaats van dat gevoel weg te ademen, kun je er voorzichtig bij blijven. Luister ernaar, met die lichte nieuwsgierigheid.

Dat is het moment waarop je niet tegen je lichaam werkt, maar met je lichaam.

Als regulatie vanzelf ontstaat

Wanneer je de dieperliggende lagen aandacht geeft — het niet-erkende verdriet, de ingehouden woede, de onvervulde behoefte aan steun of veiligheid — ontstaat regulatie. Dat is een natuurlijk gevolg van contact.

Je hoeft dan niet meer dagelijks moeite te doen om kalm te blijven, omdat je zenuwstelsel stap voor stap leert dat het niet meer in de verdediging hoeft.

Van kalmte naar heelheid

Het doel van dit alles is niet om altijd rustig te blijven. Het doel is dat lichaam en gevoel weer met elkaar kunnen meebewegen. Zo hoeft je lichaam je niet langer te beschermen tegen iets wat al voorbij is. Zo mag spanning oplossen in vertrouwen.

Dat is overigens geen proces van dagen of weken. Neem er de tijd voor: met geduld, mildheid en steeds weer kleine momenten van luisteren.

Soms begint het gewoon met een zachte vraag aan jezelf:
‘wat wil er op dit moment gevoeld worden?’

Het bericht Zelfregulatie of emotionele vermijding? verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Die angst zet het zenuwstelsel onder druk. Als dat maar lang genoeg duurt dan is het alsof er voortdurend een alarmsysteem aanstaat, klaar om elk signaal van gevaar uit te vergroten. Voor het brein is die druk brandstof: het kan leiden tot spanning, slapeloosheid en uiteindelijk ook tot chronische (pijn)klachten. Niet omdat er lichamelijke schade is, maar omdat het zenuwstelsel te scherp staat afgesteld, continu bezig om dreiging te voorspellen en af te weren. In de blog over centrale sensitisatie wordt uitgelegd hoe dat werkt.

Hoe herken je angst vermomd in gedrag?

• Perfectionisme: je zegt tegen jezelf dat het beter moet, dat er altijd nog een fout in kan zitten. Voor buitenstaanders lijkt het gedrevenheid, maar vanbinnen voel je de constante druk om geen steek te laten vallen, want anders…
• Pleasegedrag: je stemt in met dingen waar je eigenlijk geen energie voor hebt, bang dat je anders iemand teleurstelt of dat de ander afstand neemt.
• Altijd sterk willen zijn: je slikt je tranen in, zegt dat het ‘wel gaat’ terwijl je vanbinnen overloopt. De angst hier? Dat kwetsbaarheid gezien wordt als zwakte.

Stel je iemand voor die op het werk altijd het perfecte verslag wil inleveren. Ze leest het vijf keer na, ook al kost het haar avonden en nachtrust. Als je zou vragen waarom, zegt ze waarschijnlijk: ‘ik wil het gewoon goed doen’. Maar daaronder klinkt vaak iets anders: ‘wat als ze zien dat ik niet goed genoeg ben?’.

Moed vraagt dat je voelt wat er is

Moed is geen afwezigheid van angst, maar het vermogen om die angst in de ogen te kijken en tóch te bewegen. Moed vraagt dat je voelt wat er is, ook als dat ongemakkelijk is. Dat je durft te zeggen wat je werkelijk denkt of nodig hebt, zelfs met het risico dat een ander het niet waardeert. Dat je je eigen kwetsbaarheid niet langer verstopt, maar haar juist toelaat in je leven.

Moed is niet de afwezigheid van angst, maar bewegen terwijl de angst nog naast je staat.

• Moed is als je in een vergadering zegt:‘ik weet het antwoord niet’ – en je toch overeind blijft.
• Moed is als je tegen een goede vriend zegt:‘nee, dit gaat me nu te ver’ – ook al voel je je hartslag omhoogschieten.
• Moed is als je je tranen laat stromen bij iemand die je vertrouwt– en ontdekt dat de wereld niet instort.
• Moed is als je toegeeft dat je het niet alleen redten een hand uitsteekt om om hulp te vragen.
• Moed is als je voor het eerst je eigen tempo kiest,ook al betekent dat dat je iemand teleurstelt.

Het zijn dit soort momenten – kwetsbaar, menselijk en echt – die het zenuwstelsel leren dat het veilig is om jezelf te zijn. Hierdoor kan het kalmeren. Als je kunt voelen wat je werkelijk voelt en dat toestaat er te zijn, hoeft je brein geen rookgordijnen van spanning of pijn meer op te trekken. Als je je uitspreekt, hoeft je lichaam niet langer signalen te geven om gehoord te worden. Als je jouw echte zelf laat zien, komt er ruimte om te ademen – letterlijk en figuurlijk.

Angst en moed samen met je mee

Je hoeft angst niet weg te duwen of te bestrijden. Ze hoort bij ons mens-zijn. Maar je kunt leren om ernaast moed te zetten.

• In plaats van eindeloos proberen te voldoen aan verwachtingen, kun je oefenen met stilstaan bij wat je zelf voelt en wilt.
• In plaats van harder je best te doen, kun je stap voor stap kiezen voor eerlijkheid en zachtheid.
• In plaats van spanning te verbergen, kun je leren dat je die spanning mag laten bestaan zonder dat hij je hoeft te beheersen.

En elke keer dat je dat doet, gebeurt er iets in je zenuwstelsel. De spanning zakt, er komt rust, er komt vertrouwen. Moed wordt zo een nieuwe brandstof – niet die van angst en druk, maar die van kracht en verbinding.

En dat zet de rem op je (pijn)klachten.

Het bericht Er is meer angst dan je denkt verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Het menselijk brein is gebouwd om gevaar op te merken, te voorspellen en te vermijden. En wat is er nu bedreigender dan pijn? Zeker als je al langer klachten hebt of eerder iets ernstigs hebt meegemaakt, is je brein extra alert geworden. Het is niet vreemd dat je bij klachten meteen aan het ergste denkt – het is een teken dat je systeem probeert je te beschermen.

Hoe zet catastroferen je brein op ‘high alert’?

Ons brein is voortdurend bezig met voorspellen: wat komt eraan, en moet ik daarop reageren? Als je veelvuldig denkt in worstcasescenario’s, voed je het alarmsysteem van je zenuwstelsel.
Je brein denkt: “aha, er dreigt kennelijk gevaar, ik moet extra opletten.”
Het gevolg? Je zenuwstelsel gaat in de paraatstand, ook wel hypervigilantie genoemd.

Deze verhoogde waakzaamheid maakt je gevoeliger voor signalen uit je lichaam. Kleine sensaties worden groter, spanningen vallen meer op, en ongemak voelt al snel bedreigend.
Zo ontstaat een vicieuze cirkel: je voelt iets, je schrikt, je denkt aan het ergste en je brein bevestigt je onbewust: “zie je wel, er is iets mis.”

Bij chronische (pijn)klachten noemen we dit ook wel neuroplastische pijn – pijn die echt is, maar wordt gevoed en in stand gehouden door de manier waarop je brein dreiging inschat.

Een voorbeeld: Marije en haar knie

Marije (38) had een paar jaar geleden een knieblessure na een misstap tijdens het hardlopen. De blessure genas, maar de pijn bleef.
Elke keer als ze haar knie voelde – bij traplopen, fietsen of gewoon bij het opstaan – dacht ze: “wat als ik weer iets kapot maak? Wat als ik blijvende schade heb?”. In therapie ontdekte ze dat haar knieblessure was genezen, maar diep van binnen vertrouwde ze dat eigenlijk niet. Tenslotte had ze pijn en haar logische brein had andere informatie opgeslagen, namelijk: pijn = gevaar. Door die onbewuste voorspelling voelde ze bij elke beweging een verhoogde spanning. En die spanning leidde tot pijn.
Samen onderzochten we hoe ze haar brein kon leren dat de pijn niet gevaarlijk was, dat haar lichaam veilig was. Ze oefende en langzaam maar zeker verdween eerst de lading om de pijn, de angst en daarna de pijn.
Ze leerde onderscheid maken tussen een lichamelijke sensatie en een catastrofale gedachte en dat maakte het verschil.

Hoe doorbreek je de cirkel?

De eerste stap is bewustwording. Niet om jezelf te veroordelen (“wat stom dat ik zo denk”), maar juist om met nieuwsgierigheid te onderzoeken: “Wat vertel ik mezelf eigenlijk als ik iets voel?”

Vervolgens kun je leren je brein andere signalen te geven:

• “Deze sensatie is niet gevaarlijk.”

• “Ik ben veilig, ook als ik iets voel.”

• “Mijn lichaam is sterker dan ik denk.”

Dat is geen ‘positief denken’ of jezelf iets aanpraten. Het is het trainen van nieuwe, veiligere voorspellingen. En dat heeft een directe invloed op je zenuwstelsel.

Tot slot

Catastroferen bij chronische (pijn)klachten is geen zwakte of fout. Het is een teken dat je systeem probeert je te beschermen. Maar als die bescherming je gevangenhoudt in angst en spanning, is het tijd om iets nieuws te leren.
Niet harder je best doen. Wel zachter luisteren.
Niet vechten tegen het catastroferen, maar herkennen: “aha, daar is die gedachte weer.”
En dan kiezen voor veiligheid, óók als je het nog niet helemaal gelooft.

Je brein leert mee, het is het proberen waard.

En kun je er wat hulp bij gebruiken dan weet je me te vinden.

Het bericht Catastroferen: “het is vast iets ernstigs” verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Pleasen lijkt misschien op het beste met de ander voorhebben, maar is vaak angst in vermomming. Angst om iets verkeerd te doen, om niet goed genoeg te zijn, om afgewezen te worden.

Opgroeien in een sfeer van voorzichtigheid

Als je bent opgegroeid in een gezin waar je goed je best moest doen om gezien te worden – of juist niet te veel ruimte mocht innemen – dan leer je al vroeg: ‘ik moet me aanpassen om veilig te zijn’. Je voelt feilloos aan wat een ander nodig heeft en het wordt al snel je tweede natuur de ander dat te geven. Je ontwikkelt een soort radar voor de stemming van anderen: altijd paraat om conflicten te vermijden, verwachtingen in te vullen of je aan te passen.

Pleasen: het is nooit genoeg

Maar die veiligheid die je daarmee voor jezelf creëert, is broos. Want hoe hard je ook je best doet, het is nooit écht genoeg. Met pleasen zoek je bevestiging van buitenaf: als de ander tevreden is, dan mag jij ook tevreden zijn. Als de ander jou waardeert, dan mag jij ook even rusten. Maar zodra er kritiek komt of zelfs maar stilte, begint de twijfel weer van voren af aan.

Je identiteit raakt verweven met presteren, zorgen, beschikbaar zijn. En ondertussen bouwt het lichaam spanning op. Want je voelt je voortdurend verantwoordelijk, alert, niet vrij. En dat zet zich vast: in je schouders, je rug, je darmen, je kaken – overal waar je onbewust vasthoudt wat niet geuit mocht worden. Pijn kan zich op die manier in je lichaam gaan manifesteren. (Hoe dit principe – het mind body syndroom – werkt, lees je hier.)

Pleasen houdt je klein

Hoewel pleasen vaak begint met angst en dient als een strategie om te overleven, houdt het op den duur je groei tegen. Want echte groei vraagt om autonomie. Je eigen koers durven varen, ook als iemand anders dat lastig vindt. Weten wat jíj́ nodig hebt en niet alleen wat de ander van je verwacht. Voelen dat jouw waarde niet afhangt van de goedkeuring van anderen.

Zolang je blijft wachten op toestemming van buitenaf, blijf je in een afhankelijk patroon. En dat patroon voedt stress, spanning en, jawel, (pijn)klachten. En die kunnen uiteindelijk chronisch worden

Autonomie als medicijn

Gelukkig is er een andere weg. Geen rigoureuze ommezwaai, maar een proces van langzaam losweken. Van steeds beter leren voelen wat van jou is en wat niet. Van ruimte maken voor je eigen behoeften, zonder dat je meteen het belang van anderen loslaat.

Autonomie betekent dat je je innerlijk kompas ontwikkelt. Dat je leert luisteren naar jezelf, dat je leert dat pleasen je niet dient. En dat je oefent met grenzen stellen, vriendelijk, duidelijk en trouw aan jezelf.

Veel mensen merken dat hun klachten afnemen zodra ze die beweging maken. De mindbody methode geeft aan dat het zenuwstelsel minder hoeft te waarschuwen. Omdat je lichaam voelt: ‘ik mag er zijn, ook als ik niet alles goed doe’.’

En je hoeft het echt niet ineens allemaal anders te doen. Herstel begint simpelweg met zien wat er speelt. Met herkennen waar je nog steeds bezig bent om het anderen naar de zin te maken, ten koste van jezelf. En met jezelf die ene vraag stellen: ‘wat wil ík op dit moment?’ Het antwoord hoeft echt niet groots te zijn. Soms is het: even zitten, even niks, even diep ademhalen en tot rust komen.

Je bént niet je pleasegedrag, je bent ook niet je pijn. Je bent veel meer dan dat en je mag die ruimte weer innemen.

Het bericht Hoe pleasen je lichaam belast verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Dit soort gedachten komen niet zomaar uit de lucht vallen. Ze zijn verbonden met hoe je jong hebt geleerd wat ‘normaal’ is in contact met jezelf en anderen.

Je jonge brein leert expliciet én impliciet

Als kind leer je hoe de wereld werkt. Je leert dit expliciet, zoals op school, maar ook doordat je ouders of andere volwassenen je vertellen ‘hoe het zit’. Daarvan ben je je vaak bewust. Maar heel veel leren gebeurt ook impliciet – op onbewust niveau. Je leert dan bijvoorbeeld dat je niet kunt rekenen op steun als je het echt nodig hebt, of dat je geprezen wordt (of soms erger: dat je geen kritiek krijgt) als je veel voor anderen doet.

Als je wél voldoende liefde, steun en veiligheid kreeg, ontwikkelt je brein een basisvertrouwen: ik mag er zijn, ik hoef het niet allemaal perfect te doen, ik hoef liefde niet te verdienen. Maar als die bedding minder stevig was, bijvoorbeeld omdat er weinig aandacht was voor jouw gevoelens of omdat je je vaak moest aanpassen, dan vormt je brein onbewuste overtuigingen als: ik moet erg m’n best doen om geaccepteerd te worden, ik mag anderen niet tot last zijn, ik sta er alleen voor…
En daar waar dat niet lukt, komt zelfkritiek op: ik heb het niet goed gedaan, ik kan dit niet, ik moet beter mijn best doen…

Zelfkritiek: oude patronen blijven actief

Deze ingesleten overtuigingen verdwijnen niet vanzelf en juist omdat ze onbewust zijn geleerd, herken je ze vaak niet eens. Ze blijven onder de oppervlakte actief en kleuren hoe je nu naar jezelf kijkt. Bij chronische (pijn)klachten versterkt dit mechanisme zich. Je lichaam ‘werkt niet mee’, je energie laat je in de steek en voor je het weet loopt je brein weer in die oude groef: ik schiet tekort, het is mijn eigen schuld, ik stel weer teleur.

Deze zelfkritiek voedt op zijn beurt stress, spanning en somberheid — en juist dat houdt het zenuwstelsel en daarmee de klachten weer in stand.

De pijn-angst-cyclus

Want wat je in wezen ziet, is de bekende pijn-angst-cyclus in actie:
klachten → zelfkritiek en angst → verhoogde stress → verergering van klachten

Hoe meer je je zelfkritiek opvoert, hoe sterker de druk op jezelf wordt — en hoe meer je systeem in een staat van dreiging blijft hangen. Die dreiging betekent dat je brein aan de slag gaat om je méér klachten te geven. Het brein wil tenslotte niets anders dan dat je rust neemt en je uit de dreigende situatie terugtrekt. En hoe kan dat het beste? Door je klachten te verhogen en je te dwingen tot rust. (Lees er hier meer over.)  

Mildheid als ingang tot herstel

De weg eruit begint bij inzicht. Door te begrijpen waar deze zelfkritische patronen vandaan komen, en hoe ze zijn ontstaan, kun je met meer mildheid naar jezelf leren kijken. Niet om het ‘weg te denken’, maar om je brein en zenuwstelsel stap voor stap te laten voelen: ik hoef het niet perfect te doen, ik mag ook rust nemen, ik mag goed voor mezelf zorgen.

Juist dit soort innerlijke veiligheid helpt het systeem te kalmeren, waardoor herstel bij chronische (pijn)klachten weer mogelijk wordt.

Met allerlei vormen van mindbody therapie kun je daaraan werken. Als je meer wilt weten, vraag dan op de contactpagina de informatiebrochure op of vraag meteen een afspraak aan voor een kennismakingsgesprek.

Het bericht Hoe zelfkritiek je klachten in stand kan houden verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Hoe innerlijke pijn ontstaat

Als kind ben je volledig afhankelijk van je ouders of verzorgers. Je hebt hun liefde, aandacht en emotionele beschikbaarheid nodig om je veilig te voelen en je gezond te kunnen ontwikkelen. Maar ouders zijn ook maar mensen. Ze kunnen emotioneel afwezig zijn door eigen zorgen, werk, relatieproblemen, ziekte of onverwerkte pijn uit hun eigen jeugd.

Wanneer je als kind niet krijgt wat je nodig hebt, kun je de pijn daarvan niet zelfstandig verwerken. Je brein is daar simpelweg nog niet rijp genoeg voor. Wat er dan gebeurt, is dat je delen van jezelf als het ware bevriest in de tijd. Je raakt het natuurlijke contact met je gevoelens, je intuïtie en je lichaam kwijt en je overlevingsmechanisme neemt het over.

Je aanpassen om te overleven

Als er structureel niet aan je behoeften wordt voldaan, trek je als kind een onbewuste maar ingrijpende conclusie: het ligt aan mij. Die overtuiging is niet logisch, maar wel noodzakelijk. Want de gedachte dat de mensen van wie je afhankelijk bent, je niet kunnen bieden wat je nodig hebt, zou je overlevingsinstinct te veel bedreigen. Daarom ga je je aanpassen:

• Je probeert het anderen naar de zin te maken en wordt perfectionistisch.
• Je trekt je terug om niet tot last te zijn.
• Of je wordt juist uitbundig en zoekt goedkeuring in prestaties.

Op dat moment is dat gedrag functioneel: het helpt je om te overleven. Maar naarmate je ouder wordt, kan het steeds meer gaan wringen. Want je leeft niet meer vanuit je ware behoeften, maar vanuit strategieën die ooit noodzakelijk waren. Die strategieën neem je mee je leven in; omdat je je er niet van bewust bent, neem je er geen afstand van. En dat innerlijke conflict legt uiteindelijk beslag op je lichaam en geest.

Wanneer oude pijn zich laat voelen

Zolang je aanpassingsstrategieën werken, lijkt er weinig aan de hand. Maar meestal komt er een moment waarop ze niet meer genoeg bescherming bieden. Daarom kun je voelen dat je constant op je tenen loopt, dat je uitgeput raakt, dat je steeds vaker angstig of somber bent. Of je lichaam begint signalen te geven, zoals:

• Chronische pijn
• Vermoeidheid
• Spanningsklachten
• Burn-out
• Angststoornissen
• Depressieve gevoelens

Het lichaam is wijs. Als de verbinding met je binnenwereld ooit is bevroren, zoekt het lichaam een andere manier om je te vertellen dat er iets gezien wil worden. Dat er iets is dat schreeuwt om aandacht. Dat innerlijke pijn eindelijk gevoeld wil worden.

De rol van een overbelast zenuwstelsel

Kinderen die opgroeien in instabiele, emotioneel onveilige situaties, ontwikkelen vaak een hyperalert zenuwstelsel. Ze leren feilloos de stemming van anderen aanvoelen, altijd voorbereid op wat er kan komen. Die voortdurende alertheid raakt ingesleten als een stevig neuraal pad in het zenuwstelsel. Zo kan je volwassen zenuwstelsel nog steeds in de ‘overlevingsstand’ blijven hangen, zelfs als de oorspronkelijke dreiging allang verdwenen is. Die overlevingsstand merk je bijvoorbeeld aan:

• Moeite met ontspannen
• Een constant gevoel van onrust
• Snel overprikkeld raken
• Emoties moeilijk kunnen toelaten
• Altijd ‘aan’ staan

Je lichaam leeft alsof er nog steeds gevaar dreigt. En zonder het contact met je oorspronkelijke gevoelens is het moeilijk om te begrijpen waar die spanning vandaan komt.

Waarom begrijpen niet genoeg is

Veel mensen proberen hun klachten in eerste instantie mentaal op te lossen: positief denken, relativeren, hard werken aan zichzelf. Gesprekken bij psychologen, proberen te begrijpen. Maar als de wortel van je pijn in je lichaam ligt opgeslagen, kun je die niet alleen met je hoofd te lijf gaan.

Innerlijke pijn vraagt om voelen
Niet om veranderen wat je denkt, maar om erkennen wat er gevoeld wil worden. Verdriet, gemis, angst – alles wat je ooit hebt weggestopt om te kunnen overleven, heeft ruimte nodig om alsnog gevoeld te worden.

Vertragen, voelen, verbinden

Gelukkig is het mogelijk je weer gezond te voelen. Maar het vraagt een andere benadering dan de snelle oplossingen die we vaak gewend zijn. Het vraagt juist om:

• Vertragen: tijd nemen om je lichaam en gevoelens echt waar te nemen.
• Voelen: toestaan wat zich aandient, zonder oordeel.
• Verbinden: het contact met je intuïtie, emoties en lichaam herstellen.

Meditatie, ademwerk, lichaamsgerichte therapieën of begeleide innerlijke processen kunnen hierin krachtige hulpmiddelen zijn. Door je zenuwstelsel stap voor stap te kalmeren, ontstaat er ruimte voor oude emoties om boven te komen en je weer gezond te voelen.

Gun jezelf de tijd en zachtheid

Oude wonden vragen geduld. Ze zijn vaak in jaren ontstaan en mogen in hun eigen tempo verzachten. Elke stap die je zet in de richting  van voelen, loslaten en begrijpen, brengt je dichter bij wie je werkelijk bent – los van oude patronen, los van overlevingsstrategieën.

Je hoeft het niet perfect te doen. Het enige dat nodig is, is een start maken met luisteren.
Je innerlijke pijn vertelt je niet dat er iets mis met je is. Daarom wijst ze je de weg naar genezing.

Het bericht Innerlijke pijn kan veel effect hebben verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Je paste je aan, je hield je gevoelens voor je en slikte je tranen weg. Je vroeg geen troost meer, vertelde niet wat er in je omging. Zo werd stil worden een manier om veilig te blijven. Je brein trok daar zijn conclusies uit en begon veiligheid te verwarren met onzichtbaarheid.

De schijn van rust

Later leek alles op orde. Je deed wat er van je verwacht werd, hield overzicht en zorgde dat alles draaide. Van buiten zag het er rustig uit, van binnen voelde het gespannen. Gedachten bleven razen, taken stapelden zich op en je merkte dat je lichaam alert bleef. Hoe meer je probeerde te ontspannen, hoe sterker het gevoel dat er iets mis kon gaan.

Soms zei iemand: ‘misschien heb je ADD’. Het klonk aannemelijk, maar ergens voelde het niet zo. De onrust zat niet in concentratie, maar in het zenuwstelsel zelf. In een oud patroon dat ooit veiligheid bood en nu voortdurend spanning oproept.

Een lichaam dat blijft waken

Een kind dat zich niet echt gezien weet, ontwikkelt een scherp oog. Het leert letten op blikken, stemmen, stiltes. Het zoekt voortdurend naar signalen van nabijheid of afstand, van veiligheid of onveiligheid. Die alertheid raakt ingesleten. En ook al is de omgeving inmiddels veilig, het lichaam blijft waakzaam.

Je merkt het aan subtiele dingen: een gespannen adem, een hartslag die sneller gaat bij kritiek, een lichaam dat niet zakt in rust. Het brein blijft zoeken naar aanwijzingen dat het op moet letten. Alsof het elk moment iets moet opvangen wat ooit gemist werd.

De weg terug naar rust

Herstel begint bij herkennen wat er gebeurt. Niet door harder je best te doen, maar door te merken wat spanning oproept en wat juist rust geeft. Kleine momenten van bewustzijn, waarin je voelt hoe je lichaam reageert.

Een adem die kort wordt als iemand iets vraagt. Een schouder die optrekt bij een onverwachte toon. Een blik die afwendt als iets te dichtbij komt. Alleen al opmerken dat dit spanning is – geen tekort, geen fout – verandert iets.

In dat zien ligt de eerste ervaring van veiligheid. Je hoeft niet meer te vluchten voor wat je voelt. Je hoeft het alleen maar te herkennen als een oud waarschuwingssysteem dat nog aanstaat.

Wat er goed ging

Wie zichzelf herkent in het ‘makkelijke kind’ hoeft niets te herstellen dat fout is gegaan. Wat je toen deed, was wijs. Het was jouw manier om je aan te passen aan een omgeving die soms te weinig veiligheid bood. Dat patroon heeft je lang geholpen.

Nu je ouder bent, mag er iets anders ontstaan. Je brein kan leren dat echte veiligheid niet zit in aanpassen of controleren, maar in aanwezig zijn bij wat er nu is.

Misschien merk je het op een rustig moment. Een adem die vanzelf dieper gaat, een moment waarop niets hoeft. Een gevoel dat er ruimte is, zonder dat je die hoeft te verdienen.

Dat is waar veiligheid opnieuw begint.

Het bericht De impact van een ‘makkelijk kind’ zijn verscheen eerst op Praktijk MindBody.

Pijn voelt als een alarmsignaal. Logisch, zou je denken: pijn betekent dat er iets mis is. Maar wat als dat alarm blijft loeien, terwijl er geen schade meer is? Dat is precies wat er gebeurt bij chronische pijn. En angst speelt daarin een grote rol.

Hoe werkt de pijn-angst cyclus?

1. Pijn → Angst
   Je voelt pijn en je brein slaat alarm. ‘Pas op!’ denk je: ‘er is iets mis’. Dit zorgt voor spanning en stress en vertaalt zich als angst.

2. Angst → Spanning
   Angst activeert je zenuwstelsel. Je spieren spannen zich aan, je ademhaling versnelt, en je wordt hyperalert.

3. Spanning → Meer pijn
   Spanning maakt je lichaam gevoeliger voor pijn. Door verhoogde alertheid en spierspanning wordt de pijn sterker. En hoe meer pijn je voelt, hoe banger je wordt.

4. Meer pijn → Nog meer angst
   De pijn bevestigt je angst: ‘zie je wel, het is ernstig’. Je vermijdt beweging of inspanning en je wordt nog alerter op pijn. Het brein raakt verstrikt in een vicieuze cirkel.

Hoe doorbreek je de cyclus?

De sleutel ligt in het begrijpen wat er gebeurt en anders met de pijn omgaan.

• Erken dat pijn niet altijd schade betekent – chronische pijn wordt vaak in stand gehouden door je brein, niet door een lichamelijk probleem.
• Verminder angst – hoe minder je pijn als een bedreiging ziet, hoe minder alarm je brein slaat.
• Ontspan je lichaam – gerichte ademhaling en ontspanningsoefeningen helpen om spanning en pijn te verminderen.
• Herstel het vertrouwen in bewegen – voorzichtige beweging helpt je brein te kalmeren en je lichaam te laten ervaren dat het veilig is.

De pijn die je voelt is échte pijn, maar niet altijd een teken van schade. Door de pijn-angst cyclus te doorbreken, kun je stap voor stap je brein en lichaam laten ontspannen. En dát opent de deur naar herstel.

Het bericht De pijn-angst cyclus in werking verscheen eerst op Praktijk MindBody.